Information Hub

Archive for नोव्हेंबर 2009


“Quit! Give up! You’re beaten!
They shout at me and plead.”
“There’s just too much against you now.
This time you can’t succeed.”
And as I start to hang my head
In front of failure’s face,
My downward fall is broken by
The memory of a race.

And hope refills my weakened will
As I recall that scene;

For just the thought of that short race
Rejuvenates my being.

A children’s race–young boys, young men–
How I remember well.

Excitement, sure! But also fear;
it wasn’t hard to tell.

They all lined up so full of hope;
Each thought to win that race.
Or tie for first, or if not that,
At least take second place.

And fathers watched from off the side
Each cheering for his son.
And each boy hoped to show his dad
That he would be the one.

The whistle blew and off they went,
Young hearts and hopes affire.
To win and be the hero there
Was each young boy’s desire.

And one boy in particular,
Whose dad was in the crowd,
Was running near the lead and thought:

“My dad will be so proud!”

But as they sped down the field
Across a shallow dip,

The little boy who thought to win
Lost his step and slipped.
Trying hard to catch himself,
His hands flew out to brace,
but mid the laughter of the crowd
He fell flat on his face.
So down he fell and with him hope
He couldn’t win it now–
Embarrassed, sad, he only wished
To disappear somehow.
But as he fell his dad stood up,
And showed his anxious face,
Which to the boy so clearly said,
“Get up and win the race.”

He quickly rose, no damage done,
Behind a bit, that’s all–

And ran with all his mind and might
To make up for his fall.

So anxious to restore himself
To catch up and win–

His mind went faster than his legs;
He slipped and fell again!
He wished then he had quit before,
With only one disgrace.
“I’m hopeless as a runner now;
I shouldn’t try to race.”

But in the laughing crowd he searched
And found his father’s face;
That steady look which said again:
“Get up and win the race!”

So up he jumped to try again
Ten yards behind the last–
“If I’m to gain those yards,” he thought,
“I’ve got to move real fast.”
Exerting everything he had
He regained eight or ten,
But trying so hard to catch the lead
He slipped and fell again!
Defeat! He lay there silently
A tear dropped from his eye–
“There’s no sense running anymore;
Three strikes: I’m out! Why try!”
The will to rise had disappeared;
All hope had fled away;
So far behind, so error prone;
A loser all the way.
“I’ve lost. So what’s the use,” he thought,
“I’ll live with my disgrace.”

But then he thought about his dad
Who soon he’d have to face
“Get up,” an echo sounded low.
“Get up and take your place;
You were not meant for failure here.
Get up and win the race.”
“With borrowed will get up,” it said,
“You haven’t lost at all.
for winning is no more than this:
To rise each time you fall.”
So up he rose to run once more,
And with a new commit
He resolved that win or lose
At least he wouldn’t quit.

So far behind the others now,
The most he’d ever been–
Still he gave it all he had
And ran as thought to win.
Three times he’d fallen, stumbling;
Three times he rose again;
Too far behind to hope to win
He still ran to teh end.

They cheered the winning runner,
As he crossed the line first place.
Head high, and proud, and happy;
No falling, no disgrace.
But when the fallen youngster
Crossed teh line last place,
The crowd gave him the greater cheer,
For finishing the race.
And even though he came in last,
With head bowed low, unproud,
You would have thought he’d won the race
To listen to the crowd.
And to his dad he sadly said,
“I didn’t do too well.”
“To me, you won, his father said.
“You rose each time you fell.”

And now when things seem dark and hard
And difficult to face,
The memory of that little boy
Helps me in my race.

For all of life is like that race,
With ups and downs and all.
And all you have to do to win,
Is rise each time you fall.


पाहिले न मी तुला, तू मला न पाहिले
ना कळे कधी कुठे मन वेडे गुंतले

हिमवर्षावातही कांती तव पाहूनी
तारका नभातल्या लाजल्या मनातुनी
ओघळले हिमतुषार गालावर थांबले
ना कळे कधी कुठे मन वेडे गुंतले

का उगाच झाकिशी नयन तुझे साजणी
मृदु शय्या टोचते स्वप्न नवे लोचनी
पाहिलेस तू तुला आरशात ज्या क्षणी
रूप देखणे बघून नयन हे सुखावले
ना कळे कधी कुठे मन वेडे गुंतले

गीत शांताराम नांदगावकर
संगीत अनिल-अरुण
स्वर सुरेश वाडकर
चित्रपट गुपचुप गुपचुप (१९८३)

 Gayatri Srinivasan


The peaceful warrior who redefined Islam, Pakhtoonwa and Non-violence and built a resistance movement these three pillars. This is the story of a warrior who lived true to his principles till the day he died. I hope to tell  you about the gentleness and patience of Pathans, who chose to follow Islam in the peaceful way preached by Prophet Mohammed and yet managed to effectively protest against the corrupt and repressive rule of a colonial power. Yes – you read it right, in this age, it might seem a paradox, many people today cannot visualize a struggle of this nature, but it is here that we all can learn a lot from the Khan Abdul Gaffar Khan, the Frontier Gandhi. 

It is simplistic to view the Indian Independence movement as merely a story of non-violent protests. The protests did give Indians a gradual victory but we must also consider what happened to people spanning the entire undivided India. Not every region got freedom, liberty and justice. Under such circumstances how can we celebrate this so called Independence Day? How can we ignore the most horrific partition violence ? Let alone a day, not even a moment of silence to pay respects to the tremendous grief and loss suffered by millions. The genocide, the betrayal of freedom fighters, the screams of a nation torn apart, apparently not important enough an event for us?

Did we really get independence or did British just manage to mangle and undermine us? The country that had overcome tremendous odds with culture, language, religion, caste, and race barriers to unite, yet again, for the supreme dream of being free. So did we get it? or did major political players in a haste to get power, instead pawn our unity, the soul of our struggle; that then came with the high interest of blood and land. First installment paid in partition and through continual bloody violence that we are paying till this day – Will we ever redeem our unity?

I will not say Happy Independence Day to you,  instead I will say – On this day, August 15, remember those who fought and died, remember what price we had to pay, and then I say “Heartfelt Remembrance and Resolution Day!”  “Shradhanjali aur Pratigya Divas” Here is to the completion of the dream of our freedom fighters! Listen to this story of a freedom fighter, who never gave up the fight for his cause. Then, think of your part  to redeem our unity, wipe away the tears and heal our nation with festering deep lacerations, over five decades.

What would your resolution be?  

The life and times of Khan Abdul Gaffar Khan Sahab

Abdul Gaffar Khan was born to the Khan Behram Khan of Utmanzai village in 1890. This is in Ashtanagar, a tract in Charsadda tehsil of Peshawar district between rivers Swat and Kabul. As there was no custom to note down birthdays in those days, Gaffar Khan’s birth date is unknown. Both of his parents were unlettered but were a very broad minded, loving couple who served every guest with equal respect irrespective of their station. Behram Khan had renounced “Badla” or revenge and chose to forgive who wronged him. This was significant for a person in Pathan society to do so, since at the time the society was all caught up in the web of revenge and counter-revenge that snaked its way through tribe after tribe and generation after generation. It was a bold step to take at time when this poison was strong in the Pathan land. At the age of five, Gaffar Khan was taught the Quran from the Mullah. Behram Khan then sent Gaffar Khan to Peshawar for primary education and then the missionary school. Here he got a glimpse of service to the needy from his missionary teachers and was influenced by their spirit of selflessness.  

While in the last year of his high school, Gaffar Khan applied for a Direct Commission in the British Indian Army which was considered very prestigious in those days. He was selected, being a very well built young man at 6′ 3”, almost matriculate, however very soon he witnessed how the British callously insulted his friend who was a cavalry officer in the Peshawar regiment. He realized he did not want to be a servant of the British government because it did not give one respect and he left the Army. With his elder son’s encouragement who was studying medicine in London, Behram Khan arranged for Gaffar Khan to study engineering in London, but his mother would not allow the only son she had left to be sent to vilayat , foreign lands from which nobody returned. Gaffar who loved his mother very much, decided to not go, and instead serve his countrymen. Gaffar Khan married twice, once in 1912, he and is wife were proud parents of two sons Ghani and Wali, who later proved to be patriotic sons of Pakhtunistan. Unfortunately, his first wife died six years into the marriage. Gaffar Khan married again in 1920, sadly his second wife died in 1926, in an accident in Jerusalem on a pilgrimage to Holy Harams and the Masjid al Aqsa. His second wife had borne him a son and a daughter.

Before the coming of Islam, the Pathans had been Hindus, and the misconception that “education is only for brahmins” still prevailed in their society, the result of which was that they created divisions amongst themselves very much like caste system. The common people were not interested in education. Moreover, the British broke down the Pathan social structure with draconian laws. In 1901, Pathan province was separated from Punjab and Frontier Crimes Regulation Act was introduced. Under this law, the police could start a fictitious case against anyone the British happened to dislike. No proof or evidence was necessary. The British used it in such an atrocious manner that it created communalism, disharmony and mutual enmity amongst Pathans.  All this to keep the Pathans backward so they could control Afghanistan and Pakhtunistan.

In this environment, Gaffar Khan had the vision to see that education and learning would be the first step to remove Pathan from this misery. Gaffar Khan had no idea how much trials and tribulations that lay ahead of him! He was sent to jail, in fetters too small that cut into his ankles leaving a life long scar. He was made to walk 4 miles in blazing heat with no water or food, chained to a vehicle, kept in jail with no food in extreme cold with torn flea ridden rags for cover.  All because he had opened schools to give basic education to children! The British were so afraid of the Pathan strength that they were threatened even by this. As the British injustices piled up, it only strengthened Gaffar Khan’s resolution. When the schools started flourishing, the British warned Behram Khan about his son, when that did not work, they arrested Gaffar Khan under Section 4 of Frontier Crime Regulation, sentenced to 3 years rigorous imprisonment. In Peshawar, he was pushed into a criminal’s cell with a chamberpot full of last occupants excrement. They kept him locked day and night, with the food shoved in through a barred opening in the door. Usually prisoners were kept in solitary cells for a week, but Gaffar Khan spent 2 months. After that he was transferred to Dera Ismail Khan, meant for habitual prisoners. The food was inedible, with even the prison cat refusing to eat the vegetables! With all this, he had to grind 20 seers of corn every day on a grindstone. A few months later he was transferred to Dera Gazi Khan prison. There was an interesting incident at Dera Gazi Khan prison that Gafar Khan relates in his autobiography. This was an example of the false impressions the British had given to the Hindus in India, about Pathans:

One day a Hindu friend told Abdul Gaffar Khan:

“I have been told that the Pathans drink Human blood. Do they really ?”

“Oh yes,” Gaffar Khan  replied, “frequently”

“Good Heavens,” his friend cried out.

Then he asked again; “But why do they drink it?”

“Because it is very tasty,” Khan said.

“Good Heavens!” his friends cried again.

Then Khan asked him: “My friend, from where did you get this idea? Have you ever been to the Pathan country ? Have you ever seen a Pathan, for that matter? Except me of course.”

“No, I haven’t,” the friend admitted.

“Then who told you this?” Khan asked him.

His friend replied that he had read about it some time back in a book! Such my dear readers was the state of India in that time. 

In 1924, after his release Gaffar Khan started thinking about a national newspaper. Finally in May 1928 it bore fruit and the first issue of Pakhtun was published. It became very popular. In fact it became so popular even in Afghanistan that the king Amanullah Khan published another journal Jagh Pakhtun, and also wanted to make Pashto the national language. Apart from this, Amanullah was always working for progress, which also impressed the Pathans very much. As always, British could not tolerate any progress and with a conspiracy with local Mullahs pronounced him a Kafir and drove king Amannullah out who then went to Italy. Then started the destruction of Afghanistan that deeply hurt the Pathans. Gaffar Khan went to India to collect money for their cause. Thus, in 1928, Gaffar Khan met Gandhiji and Nehruji for the first time in a Congress meeting. Gaffar Khan’s elder brother and Nehruji had studied in the same University in London, who gave Gaffar Khan a letter of introduction.

It was in India that Gaffar Khan saw the people so full of nationalistic fervor. He went back and spoke to his country men, combining India’s nationalism and king Amanullah’s progressive actions. Thus the idea about an organization to bring about social reforms was conceived and realized in 1929. They called it Khudai Khidmatgars or Servants of God, and everyone joining had to take a vow to be non violent, renounce revenge and anger towards wrong doers and oppressors, treat every Pathan as his brother and friend, and serve humanity in the name of God. This revolutionized the society to a great extent. The British torture and oppression only drove more people to join. Gaffar Khan was arrested again in 1930 and sent to Gujarat prison in Punjab. British drove trucks into a human wall of protesters, killing several people. They then ordered soldiers to shoot on unarmed men, and women, Only the Garhwali regiment refused to shoot at their countrymen and embraced severe life imprisonment for this transgression at Qissa Khana Bazaar. Number of peaceful protesters died under British shoot orders. Not just this! the British used to round up Khudai Khidmatgars, remove their clothes, beat them mercilessly, and once they were unconscious throw them into ditches. Then the were made to stand naked on house tops with their faces and back sides blackened and their women-folk forced to watch this humiliation. They still could not make the Pathan break his word, his vow to non violence, his allegiance to Khudai Khidmatgars. They sodomized these brave men with tent poles, castrated them, they put sieges on villages, attacking homes, destroying food, blocking supplies, starving the women and children to death. They still could not make the Pathan break his vow. Such is the love and respect the Pathans had for their organization and their leader Gaffar Khan.

The cruelty, the barbarity of British knew no bounds, they had sealed off the whole province so no one could even get a whiff of what was going on. Two Khidmatgars Mian Jafar Shah and Mian Abdullah Shah escaped and managed to meet Gaffar Khan in the prison to inform of the horror. It was decided that the two should continue to Lahore, Delhi and Simla to  get help from friends in Muslim League. A few months later, the two returned with no success. The Muslim League leaders said they could not take the Pathan’s side since the Khudai Khidmatgars were opposing the British. The British, they said, was protecting them in order that they could fight the Hindus. Desperate for help, they decided to ask Congress. Until then there had been no connection. When Congress promised all possible help if the Pathans on their part would join the freedom struggle for India, the proposal was put forth in the Frontier province, and was accepted by the Khudai Kidmatgars. When British heard of this, they came back with promises to reforms, more than what was given to any part of India – Although people in the prison advised Khan to be diplomatic,  Gaffar khan refused to be a hypocrite, he refused to break the promise made to Congress and sent back his reply to British “You have no confidence in us, and therefore we cannot have any confidence in you”

Now that Congress was with them, Vithalbhai Patel sent a delegation to the Frontier Province to inquire into the incidents. They were not allowed to enter, so the delegates wrote a long report from Rawalpindi on the atrocities, and sent it all over India. Although the British seized the report, Congress had already sent copies to America and England for distribution. Gaffar Khan continued to be repeatedly arrested, one time he was beaten so severely by an inspector called Kushdil Khan that two of his ribs were broken. Gaffar Khan wrote “he certainly did no credit to his name which means happy heart!” With long imprisonments, totaling 15 years, Khan got a good chance to study people from other religions. He felt the reason why the Sikhs could put so much more feeling and emotion into their religious practices than the Hindus or the Muslims was that their Holy Book the Guru Granth Sahib was written in their mother tongue. Therefore they understood the teachings and the prayers of their religion better. He observed that the Hindus said their prayers in Sanskrit and the Muslims in Arabic, and many Hindus and Muslims said their prayers without really understanding the meaning.

Gaffar Khan studied the Gita with equal reverence, as he did the Quran, he listened to the Guru Grant Sahib read out to him by his fellow Sikh prisoners. He considered his religion to be truth, love and service to God and humanity. He felt every religion that had come to the world had brought the message of love and brotherhood. And those who were indifferent to the welfare of their fellowmen, those whose hearts were empty of love, those who harbored hatred and resentment in their hearts, they did not know the true meaning of religion. He followed the way of life shown by Prophet – that man is a Muslim, who never hurts anyone by word or deed, but who works for the benefit and happiness of God’s creatures.

After a lengthy imprisonment, when Gaffar Khan was released in 1945, he stayed with the Birlas, where Gandhiji was also staying. Here is an excerpt from one conversation between these great men, 

Khan Sahab: “Gandhiji, you have been preaching non violence in India for a long time now, but I started teaching the Pathans non-violence only a short time ago. Yet, in comparison, the Pathans seem to have grasped the idea of non-violence much quicker and much better than the Indians. Just think how much violence there was in India during the war in 1942. Yet in the North West Province, in spite of all the cruelty and the oppression the British inflicted upon them, not one Pathan resorted to violence, though they too possess the instruments of violence. How do you explain that?”

Gandhiji replied: “Non-violence is not for cowards. It is for the brave and the courageous. And the Pathans are more brave and courageous than the Hindus. That is the reason why the Pathans were able to remain non-violent.”

Political Views: Elections and Referendum

Gaffar Khan explains in his autobiography about Elections and Referendum:

“I was not in favor of the elections of 1945-46. I thought that even if we won the elections, what good would it do if we could not work for the people? After all we did not want to win the elections or form a ministry for the sake of ruling over people, but for the sake of serving them.

I attended the meeting of the Congress Working Committee and the Parliamentary Board in Calcutta. After I had reported to Gandhiji on events and conditions in the frontier Province, I told him that I did not want to take part in the elections. Gandhiji agreed with me. The Parliamentary Board tried hard to make me change my mind but they did not succeed. After the Working Committee Meeting was over I returned to my village and continued my work. I was soon absorbed in our movement again and I started touring the province. That also gave me a chance to study the government machinery that had been put into operation against me. I found out that government had closed Islamia College at Peshawar as well as other schools and colleges all over the province and that the students were being made to canvas votes for the Muslim League.

I saw British ladies going around canvassing too. They would go to people’s homes, and cleverly making use of the custom of exchanging scarves when greeting a visitor, they would say: “I have come to visit you, so you must give me a dupatta (scarf). But the dupatta I want is your vote.”

Large number of students from Aligarh Muslim University and from Islamia College, Calcutta and workers and leaders of Muslim League from many parts of India had been brought to the Frontier Province. The Government and the Muslim League had also recruited religious leaders from Punjab and the frontier Province to work in this election campaign. When I saw how hard and how enthusiastically these Britishers and their wives were working on behalf of the Muslim League, I changed my mind and decided that I would also take part in the campaign. There was only one month to go before the elections.

The issue at stake in this election of 1946, the last general election in United India, was: India or Pakistan, Hindu or Muslim, Islam or kufr, temple or mosque. The Muslim League canvassers asked people: “Are you giving your vote to the mosque or to the temple?”

Unlike the other Muslims in India, however, the Pathans were politically awake, they had perception and nobody could mislead them in the  name of Islam. The knew the real meaning of Islam. They had learnt this in their nationalist movement, they had learnt to make sacrifices to serve their country. Nowhere else in India had the Muslims participated in this kind of Nationalist movement. The polling day came. The British went all out to help the Muslim league and hinder the Khudai Khidmatgars. But by the grace of God the Muslim League was defeated and we won the elections with a  large majority.

Thus in July 1946, Maulana Azad and I were elected by the Khudai Khidmatgars and the Frontier Assembly to be the members of the Central Assembly, the purpose of which was to give India a Constitution. There were three members for the Frontier Province, Maulana Azad, myself and the third was a resident of Hazara district where the Muslim League had been active and its candidate had won the election.

The fact that we had secured such a clear majority in an election which was fought on very clear issues, and under conditions in which the government had allied itself with the Muslim League and had used all the Muslim Leaders in India and all its power against us could only mean one thing; that the majority of people in the country were behind us.”

After the horror of communal violence, Gaffar Khan had tirelessly toured Bihar and other ravaged areas in 1947. Speaking of partition he writes :

“I had gone to Delhi to attend the meeting of the Congress Working Committee. It was the meeting at which partition of the country was discussed. Gandhiji and I were against the partition. I cannot say what the other members felt about it, because I had not talked to them yet. But Sardar Patel and Rajagopalachari were in favor of partition and they were putting pressure on others. The question of a referendum in the North-West frontier Province was also discussed. Gandhiji and I were against the referendum too. I said there was no need at all for a referendum. Less than a year ago, the election in the province had been fought on the issue of India or Pakistan. We had won with a large majority and the Muslim League had lost , it was as simple as that. Sardar Patel did not see eye to eye with us and they put a lot pressure on the Working Committee and argued about the desirability of referendum at great length. Finally the Working Committee agreed with them and voted in favor of both partition of the country and the referendum.

On this occasion I told the Working Committee and Gandhiji that we Pathans were standing side by side with them in the struggle for the freedom of India and that we had made great sacrifices for the cause. “But you are deserting us now, I told them and throwing us to the wolves.” Is there any doubt about what the Pathans wanted? That was one reason we do not want the referendum. And another reason is that India has left us in the lurch. So why should we have to have referendum over India or Pakistan?” Whereas everywhere in India the representative Assemblies had been asked to decide whether they wanted to remain in India or go over to Pakistan, the North West Frontier Assembly had not been given this right to choose. This was an insult to the whole nation of Pashtuns, which we could not tolerate.

Under these circumstances and after such treatment by the Congress, the question whether I wanted to remain in India or Pakistan is not only unnecessary, but improper, because the Congress, which was the representative body in India, not only deserted us but delivered us into the hands of our enemies. To meet them now is like killing all my Pathan self respect, ethics and traditions. That is why we said that if there was to be a referendum at all, it should be on the question of Pakhtunistan or Pakistan.

But nobody listened to me and the referendum was forced upon us.

As we refused to take part in this referendum the way was clear for the Muslim league, and they used all the cunning, deceit and force they could command.”  

The Colonel Bashir told Gaffar khan that when he and  his unit were stationed at Litambar near Bannu, on the day of the referendum, he had taken his company out to the polling booths three times, so that the soldiers could vote in favor of Pakistan. The government servants, their henchmen, the Muslim league registered thousands of false votes in the names of Khudai Khidmatgars. In spite of all that and the British looking the other way, or supporting this farce, they got only 50% of the votes, which was nowhere enough to decide the fate of a nation or fate of a country. But as the Pathans looked on, the noose tightened and choked their freedom. The decision to boycott  was not “just an emotional reaction” from a Pathan whose pride had been hurt.

The gentle Gaffar Khan realized the value of his poor Pakhtuns in the eyes of Congress, that day, which hurt him very deeply. The ones he had considered his comrades, did not think of him the same, and considered him and his brave simple Pathans dispensable. He was also intelligent to see through the tactics played by the British and Muslim league , the British had never planned to let go of their control of NWFP since it was the gateway to India, a very strategic land which they could use to wage wars against Russia and control the region in future. The British knew that the Pathans would never agree to this, whereas the Muslim league who were nothing but British henchmen would agree to their nefarious schemes and serve them in the years ahead. Also, the British along with Muslim League especially hated the Pathans for steadfastly standing up against them, supporting Congress, being the only Muslim group in India to do so amongst the hundred million Muslims. It was an eye sore, a blatant slap in in the face of two nation theory. Despite all their repeated cajoling, and incentives, the Pathans had refused to dishonor their friendship with Congress and their principles.

Gaffar Khan also knew that this was a tactical cruel move by Muslim League that had already bathed the country in blood, waiting to see what the Pathan would do now. In choosing to boycott the referendum Gaffar Khan and his Khidmatgars decided with their heart, since they did not want innocent Pathans to be butchered through instigated fights and their precious unity that they had built, with so much care, to be snuffed out. They did not want to make their Pathans sacrificial pawns in an inhuman political mockery.

There was the possibility that Congress could have been very particular not to give any other option than India or Pakistan since other regions especially Kashmir could also then demand Option C. But why did Congress force a totally farce redundant referendum down their throat, in effect, completely turning a blind eye to their friendship, their principles and the official Pathan representation ?

It is difficult, almost impossible to know whether Congress was completely naive playing into the hands of Muslim League or there were calculative negotiations in the cold surgical vivisection of India or a combination of both. Sadly, in all this politics, the precious unity with the only group of Muslims who shed blood for united India unanimously, and underwent inhuman tortures more cruel than any where else in India, was killed in cold blood. The irony was that Pathans fought for India’s freedom and their own freedom was made a sacrificial lamb. Back Stabbing never had a more bitter taste.

Yet, the Pathans, the Khudai Khidmatgars never resorted to violence. They chose to express their deep anguish in the only peaceful way they could, by boycotting. They remained steadfast in their path to follow Islam peacefully.

Long after partition, in a public speech Gaffar Khan said 

“Where  is the democracy that British gave us? Ayub Khan robbed us of it. And what did he give us in return ? He gave us his own version of democracy which does not even deserve the name of democracy.

Look at our financial position, look at our language, culture, society. He has taken it all. Look at our schools, our colleges, the education and instruction of our children. And look at his manners. I am always surprised at these people who keep telling us:”We are making such progress. Pakistan has a target and we are fast approaching it.” Actually there are several jokes in circulation about that. I will tell you one. It goes like this:

A woman said to her husband, warmly embracing him: “Darling, I want a diamond nose-ornament!” The husband replied: “Actually I was considering how I could cut off your nose altogether.”

All we are asking is for a nose ornament, it does not even have to be diamond. But Pakistan is thinking how they can cut off our nose altogether.

Jokes aside, he was very frank and candid about the seriousness of the dangers facing Pathans. Continuing the speech he said 

“I want you and the Pakistani leaders to take a look at the misery which our Balochi brothers are living in. They have been asking and crying and shouting for their rights for the last twenty years. When nobody listened to them they had no choice but to take up arms. You all know what happened to them, the tyranny they had to suffer, the cruelties that were committed. Now Pakistan has found that the question cannot be solved by cruelty and oppression, and these poor people are told; Come on, let us sit down together and settle our dispute. It did not take me long to find out that in the heart of Pakistan there is no room for any Baluchi or Sindhi or Bengali  or Pakhtun. Therefore I want my Baluchi brothers to know that the Sindhis and the Pakhtuns are just as oppressed and that our aim and objectives are the same. Pakistan’s real design will be clear if you look at Punjab. The Punjab leaders met and had  discussions and consultations with their Jirga. They said “look at the Pakhtuns, they are all very rich. They have electricity you know. Then they said; look at the Sindhis, they have so much land. About the Baluchis they said, they have in their country wealth of mineral resources and gas.

Brothers, all this is trickery and they are only saying all this because they want it for themselves: the electricity of Pathans, the land of Sindhis and the minerals of Baluchis. Then they have this idea of “one unit”. Work it out for yourselves, is this in harmony with Islamic belief? Does Islam tell you to rob one brother of electricity, another brother of his fertile land and take possessions of the mines and minerals of another?

And you, ignorant and misguided Pathans, you do not even stop to think whether this is Islam or not, you just swallow anything you are told.”

After India’s independence, The Pakistani Government kept Gaffar Khan in jails for 15 years in inhuman conditions that completely broke his health, but it did not break his spirit. All through they had kept him in solitary confinement, turning a deaf ear to his requests for company, and even if at all they did, it was either a mad man or someone with a disease which was even worse. Nor did they give any proper timely medical care. The Pakistani government did not leave the Khudai Khidmatgars alone either; they destroyed their offices, murdered thousands of them, tortured them in a very inhuman ways in prisons, called them ‘Hindu lovers’ shaved half of their beard and mustache and made them ride donkeys, dishonored their women, shut down the Pakhtun newspaper, in short choked the Pathan ruthlessly, in manner worse than what is done to animals.

It is such an cruel irony that the ones who were British henchmen, did everything to thwart Congress and our freedom struggle, walked away with Pakistan, and the ones who fought for India’s freedom got more years of imprisonment and torture. Despite all this, Gaffar Khan continued tirelessly with his quest to unite the brotherhood of Pakhtuns from Baluchistan to Chitral and an autonomous statehood, in a non violent way. He chose to not harbor hatred while being true to his mission. Gaffar Khan was the same fiery bold self while talking to Pakistani officials also. One time the Pakistani Minister of Foreign affairs Manzur Qadir had come to see him over a statement made by Russian Prime Minister Khrushchev about Pakhtuns.

Gaffar Khan relates, 

“He talked for four hours. First about democracy. He said, “Because here in Pakistan democracy did not work, we do not give the people democracy anymore”

I asked him, “Where was this democracy in the first place ? You never had democracy, so how do you know whether it works or not? In India they have  had three or four elections. When did you last have elections in Pakistan? Did you ever?  Have you ever asked the people what kind of government they want ?”

Ultimately, when Gaffar Khan was very dangerously ill in prison, he was released. His doctors advised him to go to London. But since the weather was not agreeing, they decided to go to America. The cunning Pakistani government ensured American embassy denied him a visa. After this Gaffar Khan decided to go to Afghanistan, and despite every effort to thwart the plan, reached Kabul. Although Pakistan used to request him to come back, Gaffar Khan had had enough. He spent his days in Kabul and Jalalabad. He did come to India after 22 years, for Gandhiji’s centenary celebration on Oct 2 1969 and then for the last time in 1987 for a treatment. However tragically on that occasion he had a heart attack and went into a coma.

Gaffar Khan never woke up after that. He was taken to Jalalabad, where he breathed his last on Jan 20 1988. When he died, Russia called a truce with Afghanistan, and people poured into Jalalabad to bid farewell. Rajiv Gandhi , then Prime Minister of India, also postponed his other plans to pay his respects. This great being, who held no post, had the power to make one of the world’s most powerful nations, Russia, to call a ceasefire,  the highest officials of nations and governments pay their respects. Even in his death, he remained the Badshah, the King of Kings.


1.    My life and struggle, Autobiography Abdul Gaffar Khan

2.    Seemanth Gandhi Badshah Khan by Madalsa Narayan

3.    Khan Abdul Gaffar Khan, Ek Jeevani by Ram Saran Nageena

4.    The Pathan Unarmed by Mukulika Bannerjee

5.    Badshah Khan by Omkar Sharad

6.    Abdul Gaffar Khan, Faith is a battle by D.G Tendulkar

7.    Sarhadi Gandhi by Pyarelal

8.    India, Pakistan and Afghanistan (A Study of Freedom Struggle and Abdul Gaffar Khan) by Attar Chand

9.    Frontier Gandhi by G.L Zutshi

10. Khudai Khidmatgar and National Movement, Momentous speeches of Badshah Khan By P.S Ramu


कोण होतास तू काय झालस तू ,
असा कसा अभिमान विकलास तू …..

मर्दाची छाती होती , अभिमानी मान होती,
अंगात धमक होती , हातात ताकद होती ……

राजा शिवाजी होउनी जन्म घेतलास तू …..

कोण होतास तू काय झालस तू ,
असा कसा अभिमान विकलास तू …..

छाती आता आत गेली , मान ही ती खाली घातली ,
नामर्दी अंगात भरली , हाताची ही ताकद गेली ……

आराक्षणाने ईज्जत घालवून घेतलीस तू ……

कोण होतास तू काय झालस तू ,
असा कसा अभिमान विकलास तू …..

दिवाळी २००९ Loksatta
न.मा. जोशी
‘व्वा रे शेर, आया शेर’च्या घोषणांनी, ज्यांच्या नावाने सारा आसमंत एकेकाळी निनादून जायचा, ज्यांच्या उपस्थितीने विधानसभा आणि लोकसभेत ‘वादळा’ची शक्यता निर्माण व्हायची, सामान्य माणसांच्या प्रश्नांसाठी ज्यांनी काढलेल्या मोर्चामध्ये अक्षरश: हजारो लोक सहभागी होऊन ‘भाऊ, आगे बढो, हम तुम्हारे साथ है’ च्या गगनभेदी घोषणा देताना स्वत:ला गर्वान्वित करून घेत होते इतकेच नव्हे तर सेना सुप्रिमो बाळासाहेब ठाकरेंनादेखील ज्यांच्या सहकार्यामुळे अभिमान वाटत होता ते जांबुवंतराव धोटे म्हणजे भल्या भल्यांसाठी आजही अनाकलनीय असे व्यक्तिमत्त्व आहे. ‘जो उगवतो तो अस्ताकडे जातच असतो’ हा निसर्ग नियम मान्य न करता मध्यान्हीच्या सूर्याप्रमाणे आपण कायमचे तळपतच राहू असा विश्वास आणि दुर्दम्य आशावाद बाळगणाऱ्या विदर्भवीर पदवीने सन्मानित जांबुवंत धोटे काळाच्या प्रवाहात दूर कोठे तरी एकाकी झालेले आहेत हे कटू वास्तव नाकारण्यात अर्थ नाही.
महाविद्यालयीन जीवनापासूनच ‘होश’ची पर्वा न करता ‘जोश’ आपल्या रोमारोमात भरून जांबुवंतराव धोटे यांनी ऐन तारुण्यात विदर्भाला जे नेतृत्व दिले त्याची इतिहासात तोड नाही. अमरावतीच्या विदर्भ महाविद्यालयातून पदवीपर्यंतचे शिक्षण अर्धवट सोडून यवतमाळात तत्कालीन नगराध्यक्ष आमदार आणि शिवाजी शिक्षण संस्थेचे अध्यक्ष असलेल्या बाबासाहेब घारफळकर यांच्या कृपेने धोटे यांनी यवतमाळच्या नगरपरिषद शाळेत शारीरिक शिक्षक म्हणून  ‘करिअर’ सुरू केले पण, अल्पावधीतच नोकरीचा राजीनामा देऊन त्यांनी जवाहरलाल दर्डा यांच्याविरुद्ध यवतमाळच्या नगरपरिषद वॉर्ड क्र.१२ मधून निवडणूक लढवली आणि दर्डाचा पराभव करून राजकारणाच्या आखाडय़ात एक काँग्रेस विरोधक म्हणून उडी घेतली. ही उडी पुढे जांबुवंत उडी ठरली आणि तिने वसंतराव नाईकांसारख्या ११ वर्षे मुख्यमंत्रीपदी राहिलेल्या लोकप्रिय नेत्याला सळो की पळो करून सोडले.
जांबुवंतराव धोटे यांचा वेष सर्वाना आकर्षणाचा विषय ठरला. त्यांची ठेंगणी पण अत्यंत मजबूत शरीरयष्टी, दणकट मनगट, हातात स्टीलचे भक्कम वजनी कडे, काळीशार दाढी, साधू  बांधतात तशा जटा, पांढरे शुभ्र एकटांगी धोतर, जाळीचे बनियन व त्यावर लख्ख शुभ्र बंगाली सदरा असा धोटेंचा नुसता अवतार पाहूनच भल्याभल्यांना कापरे भरत असे. आपल्या आयुष्याच्या पूर्वार्धात राजकीय नेतृत्व करताना धोटे यांनी ज्या खस्ता खाल्ल्या, जो संघर्ष केला, आयुष्याची उमेदीची अनेक वर्षे जो असीम त्याग केला, जनआंदोलने उभारली, कारागृहाची हवा खाल्ली, पोलिसांच्या लाठय़ा झेलल्या त्याला विदर्भाच्या इतिहासात तरी तोड नाही. या संघर्षांच्या व त्यागाच्या बदल्यात जनतेनेदेखील धोटेंना जे प्रेम दिले ते गेल्या शंभर वर्षांत विदर्भात कोणत्याच नेत्याच्या वाटय़ाला आले नाही हेही खरे आहे. धोटे जेव्हा काँग्रेसच्या विरोधात विधानसभा लढले तेव्हा प्रचंड बहुमताने निवडून आले. विधानसभेत त्यांनी एकदा संतप्त होऊन सभापतींच्या अंगावर हातातील कागदांचा गठ्ठा भिरकावला आणि ‘माईक ऑपरेटर’च्या दिशेने ‘पेपर वेट’ फेकून मारला. त्यावेळी स्वत: मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांनी धोटे यांचे विधानसभा सदस्यत्व बरखास्त करून त्यांची सभागृहातून हकालपट्टी करण्याचा ठराव मांडला होता. या ठरावाला सत्तारूढ काँग्रेसने समर्थन दिले, विरोधकांनी ठरावाला विरोध केला परंतु, विरोधी पक्षात असूनही सभागृहाची प्रतिष्ठा ठेवण्यासाठी काही दुरुस्त्यांसह ठरावाचे समर्थन त्यावेळी एफ.एम. पिंटो यांनी केले होते. अर्थात पिंटो यांच्या दुरुस्त्या फेटाळण्यात आल्या व धोटेंना सभागृहातून निष्कासित करण्यात आले.
गंमत अशी की हे निष्कासन झाल्यानंतर धोटे पुन्हा त्यांच्याचमुळे रिक्त झालेल्या जागेवर यवतमाळातून पुन्हा लढले आणि प्रचंड मताधिक्याने विजयी झाले. त्यानंतर नागपुरातून दोनदा ते लोकसभेवर निवडून आले. आमदार आणि खासदार असताना त्यांनी कधीच कोणती संस्था घेतली किंवा ‘परमिट, कोटा, लायसन्स राज’मध्ये फायदा करून घेतला नाही. धोटे यांनी राजकीय जीवनाची सुरुवात ‘फॉर्वर्ड ब्लॉक’ पक्षातून केली. आजही ते आपल्या भाषणाची सुरुवात ‘नेताजी सुभाषचंद्र बोस..’ या वाक्याने करतात. धोटे यांनी विदर्भात झुंझार नेत्यांची फौज तयार केली होती. भगवंतराव गायकवाड, नानाभाऊ एंबडवार, बनवारीलाल पुरोहित, शिवचरण चुडीवाल, राम हेडाऊ पासून तर हरीश मानधना, सुरेंद्र भुयार, भाऊ साबळे, सुधाकर धुर्वे, देविदास भोरे, शंकरराव बोबडे, मुकुंदराव मानकपर्यंत शेकडो बिनीचे कार्यकर्ते ‘भाऊं’च्या एका हाकेसरशी जीव द्यायला तयार होत. धोटे यांच्यामुळेच भगवंतराव गायकवाड, नानाभाऊ एंबडवार, सुरेंद्र भुयार यांना मंत्रीपदे मिळाली होती तर डझनापेक्षा जास्त लोकांना अपेक्षा नसतानाही आमदारकी मिळाली होती. राजकारणात धोटेंचा त्यावेळी असलेला प्रभाव आणि निर्णय घेण्याच्या प्रक्रियेत असलेला सहभाग आणि दबदबा यांचे वर्णन आचार्य प्र.के. अत्रे असते तर त्यांनी ‘गेल्या हजार वर्षांत असा नेता झाला नाही’ असेच केले असते. धोटे आणि सेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे मुंबईत एकाच व्यासपीठावर आले होते तेव्हा स्वत: ठाकरे यांनी विदर्भाच्या ‘सिंहा’ची मुंबईच्या वाघाला साथ’ असे म्हटले होते आणि त्या घटनेला महाराष्ट्रातील सर्व वृत्तपत्रांनी पहिल्या पानावर ठळक स्थान दिले होते. यावरून धोटेंच्या लढवय्या व्यक्तिमत्त्वाची कल्पना येऊ शकते. १९७५च्या आणीबाणीचे धोटेंनी समर्थन केले होते इतकेच नव्हे तर १९७८ मध्ये इंदिरा गांधींच्या देशभरातील दौऱ्यांचे आयोजन करण्यात पुढाकार घेऊन पहिली प्रचंड जाहीर सभा विदर्भात नागपुरात कस्तुरचंद पार्कवर घेतली होती. त्यानंतर पवनार आणि यवतमाळात अपूर्व सभा घेतली होती. इंदिरा काँग्रेसशी युती करून विदर्भातील १८ जागा धोटे यांच्या उमेदवारांनी जिंकल्या होत्या. विदर्भात इंदिरा काँग्रेसच्या त्यावेळी ६६ पैकी ६४ जागा निवडून आल्या होत्या. १९८० मध्ये वसंतदादा मंत्रिमडळात धोटेंचे दोन कार्यकर्ते, नानाभाऊ एंबडवार आणि सुरेंद्र भुयार हे मंत्री होते.
धोटेंच्या नेतृत्वात नागपुरात विणकरांची अनेक आंदोलने झाली, कृषी विद्यापीठ विदर्भात व्हावे म्हणून त्यांनी केलेल्या आंदोलनात पोलीस गोळीबारात अमरावतीचे चार तरुण शहीद झाले अखेर कृषी विद्यापीठाचा मंगल कलश आणल्यावर अमरावतीत धोटेंचे स्वागत झाले तसे अलीकडच्या इतिहासात कोणाचेच झाले नाही. पुढे पुढे जांबुवंतराव धोटे आणि इंदिरा गांधी यांच्यातच ३६चा आकडा निर्माण झाला. इंदिरा काँग्रेसचा त्याग केला तरी धोटेंचे अनेक सहकारी इंदिरा काँग्रेसमधेच राहिले व धोटे हळूहळू एकाकी पडले. त्यांनी पक्षांतराचा केलेला प्रवासही दीर्घ आहे. फॉर्वर्ड ब्लॉक, इंदिरा काँग्रेसनंतर प्रणव मुखजीर्ंच्या पक्षासोबत, नंतर चंद्रशेखर यांच्या पक्षात जाऊन लोकसभा लढून पराभव, नंतर स्वत:चाच विदर्भ जनता काँग्रेस पक्षाची स्थापना असा प्रवास करून धोटे आता राजकारणाच्या सारीपाटावरून दूर झाले आहेत. १९९९ च्या लोकसभेत फक्त साडेपाच हजार मते मिळाल्याने, ‘आता सक्रिय राजकारणात अर्थ नाही’ असा संदेश जनतेनेच त्यांना दिला आहे. जुने सर्व सहकारी सोडून गेले आहेत. त्यांच्या पत्नी विजया यांना धोटे यांनी यवतमाळातून एकदा आमदार म्हणूनही निवडून आणले होते. आता विजया धोटे शिवसेनेच्या महिला आघाडीत पदाधिकारी आहेत. ‘घर फिरले की घराचे वासेही फिरतात’ ही म्हण सार्थ झालेली धोटे पहात आहेत. त्यांच्या दोन्ही मुली क्रांती आणि ज्वाला सासरी सुखाने नांदत आहेत, धोटे आजही अधिकतर वेळ आपल्या शेतात घालवतात पण लोकचळवळीत पूर्वीच्याच उत्साहाने ‘एकला चलो रे’च्या भूमिकेत वावरत असतात.
धोटे यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे अनंत पैलू आहेत. राजकारणी असलेल्या धोटेंचे नेतृत्व स्वयंभू आहे त्यामुळे ते अन्य कुणाचेही नेतृत्व मान्य करीत नाही, मग ते नेतृत्व इंदिरा गांधींचे का असेना, असा धोटेंचा स्वभाव आहे. सत्तेसाठी त्यांना लाचारी अजिबात मान्य नाही. धोटे केवळ राजकारणीच नाहीत तर चांगले नट आहेत. त्यांनी ‘वेडय़ाचं घर उन्हात’ आणि ‘अशा डहाळ्या, असे खोपे’ या गाजलेल्या नाटकात भूमिका केल्या आहेत. ‘जागो’ हा हिंदी चित्रपट काढला आहे. ‘बलिदान’ हे साप्ताहिक त्यांनी चालवून ‘झुंझार’ पत्रकारितेचा परिचय दिला आहे. यवतमाळात धोटेंनी ओशो ध्यान शिबीर स्वामी आनंद स्वभाव यांच्या मार्गदर्शनात दहा दिवस आयोजित केले होते तेव्हा ‘लोकसत्ता’ने ‘धावता धोटा’ हा उपहासात्मक अग्रलेख लिहिला होता. ‘धावता धोटा’ ही मामा वरेरकरांची गाजलेली कादंबरी आहे आणि या कादंबरीचा संपूर्ण आशय धोटेंनी ओशो ध्यान शिबिराच्या शेवटच्या दिवशी सांगून आपल्या अफाट वाचनाची प्रचिती आणून देत ‘लोकसत्ता’चे अभिनंदन केले होते. धोटे यांचे सारे वागणेच अनाकलनीय. रामराव आदिकांची कन्या अ‍ॅड. विजया आदिक यांच्याशी केलेला विवाहदेखील जगावेगळा. माझा विवाह आकाशाच्या मांडवाखाली, सागराच्या साक्षीने झाला आहे. मला वैदिक विवाहपद्धती मान्य नाही, असे त्यांनी त्यावेळी सांगितले होते. पण गंमत अशी की, धोटे यांच्या क्रांती या कन्येचा विवाह झाला तेव्हा डॉ. श्रीकांत जिचकार यांनी पौरोहित्य करून वैदिक पद्धतीने धोटेंच्याच पुढाकाराने विवाह लावून दिला होता.
राजकारणी धोटे, नट धोटे, चित्रपट निर्माता धोटे, स्वतंत्र विदर्भाचे खंदे पुरस्कर्ते धोटे, पत्रकार धोटे, लढवय्ये धोटे अशी धोटेंची विविध रूपे आहेत. धोटेंचाच स्वत:चा एक काळ होता पण, सर्व दिवस सारखे नसतात हे धोटेंना पटत नाही. काळाच्या प्रवाहात चढ उतार येतात, जिथे फुलं वेचली तिथे गोवऱ्या वेचण्याचाही प्रसंग येतो हे धोटे लक्षात घेत नाहीत. राजकारणातील सामान्य माणूस ज्याला पतन म्हणतो, ते पतन धोटेंच्या वाटय़ाला आले आहे व त्याला तेच सर्वस्वी जबाबदार आहे. कुणाचेही नेतृत्व मान्य न होणे, विचारधारेशी फारकत घेणे, कमालीचा अहंकार बाळगणे व त्या अहंकाराला अलंकार मानून मिरवणे, अत्यंत तापट आणि क्रोधाग्नीशी जवळीक असलेला स्वभाव, राजकारणातील अपरिहार्य तडजोडी करण्याच्या वृत्तीचा अभाव इत्यादींमुळे जांबुवंतराव धोटे आज खरोखर एकाकी पडले आहेत. ‘वड कलंडती असे कुठे गेले झंझावात, तरंग नाही तलावात’ असा जो सवाल कवी विठ्ठल वाघ यांनी विचारला आहे तो फार मार्मिक आहे.
एकेकाळचा विदर्भाचा ‘शेर’ आज ‘शेळी’ झाला आहे, एक झंझावात, एक वादळ, एक तुफान, एक सैलाब, एक धगधगता अंगार अशा विशेषणांनी धोटेंचा परिचय होत असे. आज ही विशेषणे कालबाह्य़ झाली आहेत. ‘कालाय तस्मै नम:’ दुसरे काय? धोटेंची स्थिती आज, त्यांना पटत नसली तरी,
कभी हम थे, जो रौनक थी हमी से उनके मैफिल में
अभी हम है, जो कांटा सा खटकते है हरेक दिल में
अशी झाली आहे, असे म्हटल्यास ते चूक ठरू नये.


<!––> Print E-mail
दिवाळी २००९ Loksatta
राधाकृष्ण नार्वेकर

आता मला वर्ष आठवत नाही; परंतु डॉ. दत्ता सामंत यांच्या कामगार चळवळीचा तो अगदी सुरुवातीचा काळ होता. दादर येथील प्रसिद्ध खांडके बिल्डिंगमधील गणेशोत्सवात डॉ. दत्ता सामंत यांच्या मुलाखतीवर आधारित एक कार्यक्रम होता. डॉ. दत्ता सामंत मुलाखत देणार होते आणि मी पत्रकार या नात्याने मुलाखत घेणार होतो. अर्थात माझ्यावर त्या गणेशोत्सव मंडळाने सोपविलेली ती कामगिरी तशी सोपी नव्हती याचे भान मला होते; परंतु माझ्या स्वभावानुसार मीही थोडी कठीण वाटणारी कामगिरी स्वीकारली होती. त्यासाठी आवश्यक असलेली डॉ. दत्ता सामंत यांची चरित्रवजा माहिती मी इथून-तिथून गोळा केली होती.
त्यांचा जन्म, त्यांचे बालपण, शिक्षण, मूळ गाव, त्यांचा व्यवसाय व त्यांचे कामगार क्षेत्रातील पदार्पण, सामाजिक, शैक्षणिक क्षेत्रातील काम, अशा अंगाने माहिती मिळविली होती. यासाठी मुख्यत: त्यांच्या सुविद्य पत्नी डॉ. विनिता सामंत यांना तर मुद्दाम भेटलो होतो; परंतु त्यांच्या जवळचे अनेक कार्यकर्ते माझ्या चांगल्यापैकी परिचयाचे होते.
त्यामुळे त्यांच्याकडूनही बऱ्यापैकी माहिती मिळविलेली होती. शिवाय मी पत्रकार होतो आणि तोही कोकणातला. त्यामुळे डॉक्टरांशी माझा विशेष परिचय होता. अधूनमधून भेटले, की ते माझी थट्टामस्करी करीत. ‘तुम्ही पत्रकार मालकांचे चमचे, मालक सांगेल ते तुम्ही लिहिणार’ असे म्हणून थट्टामस्करी उडविणारे एखादे वाक्य बोलूनच ते पुढे जात. अर्थात त्यांचा तसा थट्टेखोर आणि गमत्या स्वभावच होता. असे काही गमतीशीर बोलायचे आणि आपल्या गोल आणि गुबगुबीत चेहऱ्यावर हास्याचा धबधबा नाचवित जायचे.
ठरलेल्या दिवशी मुलाखतीला सुरुवात झाली. सुरुवातीचे बहुतेक प्रश्न तसे ‘शाकाहारीच’ होते. म्हणजे डॉक्टर मूळचे कुठचे, त्यांचे प्राथमिक शिक्षण कुठे झाले, ते मुंबईत कधी, का व कसे आले, डॉक्टरीकडे का वळले, पुढचे शिक्षण, प्रॅक्टिस, खाण कामगारांच्या माध्यमातून कामगार चळवळीकडे वळणे वगैरेंच्या संदर्भात हे प्रश्न होते. या अनुषंगाने ते उभारीत असलेली कामगार संघटना, निदर्शने, संप, चळवळी, लाँगमार्च, त्यांच्या अव्वाच्यासव्वा मागण्या, त्यासाठी कारखाने खूप दिवस बंद करून ठेवण्याची त्यांची पद्धत इत्यादींबाबत थोडेसे आक्रमक असे प्रश्न विचारले. उपस्थित श्रोत्यांनी त्याला बऱ्यापैकी दाद दिली. डॉक्टर सामंत यांनीही सर्व प्रश्नांना त्या मानाने हसत-खेळत आणि समंजसपणे उत्तरे दिली. माझे काही प्रश्न त्यांना रुचत नव्हते हे त्यांच्या चेहऱ्यावरील हावभावातून माझ्या लक्षात येत होते; परंतु तरीही मी मला हवे ते प्रश्न विचारीत गेलो आणि त्यांनीही थोडय़ाशा नाखुशीने का होईना उत्तरे दिली. त्यानंतर मी त्यांना विचारले, ‘‘डॉक्टरसाहेब, आपण एम. बी. बी. एस. झालात. हे शिक्षण घेण्यासाठी आपल्याला बराच खर्च आला असणार; पण त्याचबरोबर आपल्यासारख्या डॉक्टर होणाऱ्यांवर सरकार आणि त्याद्वारे आपला समाजही लाख-दीड लाख रुपये खर्च करतो, असा लोकांचा खर्च तुमच्यावरही झालेला आहे. तुम्ही डॉक्टर व्हावे, आजारी माणसांना औषध-पाणी देऊन बरे करावे, त्यामुळे लोकांचे व एकूणच समाजाचे स्वास्थ्य टिकून राहील या उदात्त भावनेने समाजाने तुमच्यावर हा खर्च केला; परंतु आपण त्याचे चीज केलेले दिसत नाही. उलट डॉक्टरकी सोडून किंवा त्याकडे दुर्लक्ष करून आपण कामगार पुढारी बनला. हे करताना बंद, संप, आंदोलने, मारामाऱ्या, हिंसाचार करून आपण समाजाचे स्वास्थ्य बिघडवत चालला आहात, असे आपल्याला वाटत नाही का?’’
माझ्यावरील प्रश्नाने श्रोत्यात बऱ्यापैकी चलबिचल झालेली मला जाणवली. काहींनी टाळ्या वाजवून माझे कौतुकही केले. मात्र आतापर्यंत माझ्या प्रश्नांना हसत-खेळत उत्तरे देणारे, माझी खिल्ली उडविणारे डॉक्टर एकदम गंभीर झालेले दिसले. त्यांनी आपली बैठक थोडीशी बदलली. खुर्चीतच परंतु थोडे पुढे येत आणि ताठ बसत ते माझ्याकडे अतिशय तुच्छतेने पाहात म्हणाले, ‘‘तुमच्यासारख्या कुजक्या मेंदूच्या पत्रकारांनाच असे प्रश्न सुचत असतात. तुम्ही पत्रकार लोक म्हणजे आव मोठा आणता; परंतु मालक तुमच्यासमोर जे काही तुकडे टाकतो त्यावर जगून तुम्ही कामगारांच्या लढाया उधळून लावण्याचेच काम करीत असता! मालकांच्या पालख्या उचलण्यापलीकडे तुमच्या हातून काही होईल, असे वाटत नाही!’’ हे सर्व म्हणत असताना डॉक्टर सामंत माझ्याकडे रागानेच बघत होते. ते लालेलाल झाले होते; परंतु त्यांचे बोलणे त्यांनी थांबविले
मात्र, आणि समोरच्या श्रोतुवर्गाने टाळ्यांचा प्रचंड कडकडाट करून त्यांना मोठी दाद दिली. त्यामुळे ते खूश झालेले दिसले. कारण दुसऱ्याच क्षणी त्यांच्या चेहऱ्यावरील लाली कमी कमी होत गेली. संतापही निवाला. माझ्याकडे बघत ते थोडेसे हसलेही; परंतु त्यात तुच्छता खूप असल्याचे मला जाणवले. मला थोडेसे अपराध्यासारखे वाटायला लागले; परंतु तरीही मी मुलाखत सुरूच ठेवली. प्रश्न विचारीत गेलो. कारण त्याशिवाय पर्यायही नव्हता. डॉक्टरांनी त्यानंतरच्या माझ्या प्रश्नांना उत्तरे दिली; परंतु टर उडवित, खिल्ली उडवित, शेवटी थोडय़ाशा घाईगर्दीतच आम्ही ती मुलाखत संपविली!
गंमत म्हणजे अशी ही मुलाखत होऊनही डॉक्टरांनी माझ्याबरोबरचे संबंध कधी तोडले नाहीत किंवा कमी केले नाहीत. भेटले, की हाक मारायचे, बोलायचे, कधी प्रभादेवी भागात आले तर ‘मुंबई सकाळ’च्या कार्यालयात यायचे. पाच-दहा मिनिटे बसून जायचे. मुलाखतीतील माझ्या ‘त्या’ प्रश्नाने ते नक्कीच दुखावले गेले असणार; परंतु नंतरच्या काळात त्यांनी ते कधी दाखविले नाही, उरकून काढले नाहीत. कधी उल्लेखही केला नाही. अर्थात यात डॉक्टरांचा मोठेपणा अधिक होता. ते तसे उमद्या स्वभावाचे होते.
डॉ. दत्ता सामंत हे मूळचे कोकणातले. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातल्या देवबागचे. त्यांचे पूर्ण नाव दत्तात्रय नारायण सामंत. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण मुख्यत्वे देवबागमध्येच झाले. अकरावीनंतर ते पुढील शिक्षणासाठी मुंबईत आले. घरची परिस्थिती फारशी चांगली नसतानाही स्वत:च्या हुशारीवर आणि कर्तबगारीवर ते एम. बी. बी. एस. झाले. डॉक्टरी व्यवसायाला वाहून घेतले. गरीब लोकांची सेवा करायची इतपतच त्याकाळी त्यांचे ध्येय होते.
डॉक्टरकीची परीक्षा पास झाल्यावर त्यांनी व्यवसायाला सुरुवात केली ती पवई परिसरातील चांदिवली भागात. त्या भागात त्या वेळी दगडाच्या खाणीत काम करणाऱ्यांची मोठी वस्ती होती. हे खाण कामगार आणि त्यांची कुटुंबीय मंडळी हे त्यांचे सुरुवातीचे पेशंट. आजाराचे अचूक निदान आणि त्यावर योग्य अशी औषधाची उपाययोजना यामुळे पेशंट लवकरात लवकर बरे होऊन कामाला लागत. साहजिकच डॉक्टरांच्या या ‘हातगुणा’चा मोठा बोलबाला झाला. त्यांच्याकडे येणाऱ्या पेशंटनीच तो केला. साहजिकच डॉक्टरांची प्रॅक्टिस चांगलीच चाललेली होती. त्यांच्याकडे येणारे खाण कामगार आजारीपणाच्या तक्रारींबरोबरच इतरही काही प्रश्न त्यांच्यापुढे मांडायला लागले. गमतीची गोष्ट अशी, की डॉक्टरही वेळात वेळ काढून त्यांचे प्रश्न समजून घेऊ लागले आणि ते सोडविण्याचा प्रयत्नही करू लागले. यातूनच खाणकामगारांची आणि त्यांच्या कुटुंबियांची दयनीय स्थिती त्यांना मिळणारे तुटपुंजे उत्पन्न, कमी पैशात कामगारांना राबवून घेण्याची मालकाची वृत्ती, या सर्वामुळे कामगारांची होणारी ससेहोलपट इत्यादी गोष्टी डॉक्टरांच्या लक्षात आल्या. त्यामुळे मुळातच सहृद्य असलेले डॉ. दत्ता सामंत कामगारांची दु:स्थिती पाहून अस्वस्थ झाले. यातूनच त्यांनी या कामगारांची संघटना बांधण्याचे काम हाती घेतले. या त्यांच्या प्रयत्नांना खूप मोठा प्रतिसाद मिळाला. या पाश्र्वभूमीवर पुढच्या काळात सामंत ‘डॉक्टर’पेक्षा ‘कामगार पुढारी’ म्हणूनच अधिक ओळखले जाऊ लागले! मात्र ‘डॉ.’ हे पालूपद कधी गळले नाही. सामंत यांचे खाणकामगारांची संघटना उभारण्याचे हे काम खाणमालकांना अजिबातच आवडले नाही. किंबहुना डॉक्टरांनी या कामात लुडबूड करू नये, असे निरोप त्यांच्यापर्यंत पोहोचतील, अशी व्यवस्थाही करण्यात आली; परंतु डॉक्टरांनी या निरोपाची खिल्ली उडवत आपले काम सुरूच ठेवले. डॉक्टर आपले ऐकत नाहीत, इशाऱ्याला दाद देत नाहीत हे लक्षात आल्यावर खाणमालकांनी काही गुंडांना हाताशी धरून डॉक्टरांवर हल्ला चढविला. हा हल्ला अतिशय प्राणघातक असाच होता; परंतु डॉक्टर त्या हल्ल्यातून सहीसलामत बाहेर पडले. यातून एक गोष्ट स्पष्ट झाली, की डॉ. दत्ता सामंत यांची पुढील वाटचाल ही निर्धोक नाही.
खरे तर अशा प्रकारच्या जीवघेण्या हल्ल्यानंतर दुसऱ्या एखाद्या माणसाने आपला मार्ग बदलून व्यवसायालाच प्राधान्य दिले असते; परंतु डॉक्टरांनी तसे केले नाही. कारण अशा प्रकारे घाबरून जाणे, हल्ला होतो म्हणून हाती घेतलेले काम मध्येच सोडून देणे या गोष्टी त्यांच्या स्वभावातच नव्हत्या. शिवाय त्यांची देहयष्टी अतिशय मजबूत होती. उंची आणि अंगलट बऱ्यापैकी होती आणि या सुदृढ शरीराला शोभणारी आव्हाने पेलण्याची मानसिक ताकद हे डॉक्टरांचे वैशिष्टय़ होते. या स्वभावानुसार डॉक्टरांनी खाणकामगारांची संघटना बांधण्याचे काम तर जोरदारपणे हाती घेतलेच; परंतु मदत मागण्यासाठी, मार्गदर्शनासाठी येणाऱ्या कामगारांनाही त्यांनी कधी विन्मुख पाठविले नाही. कामगार संघटना बांधण्याचा व्याप वाढवत नेला. या काळात केवळ मुंबई, ठाणे, रायगडमधीलच नव्हेत तर अगदी पुणे, पश्चिम महाराष्ट्र, मराठवाडा, विदर्भ या भागांतील असंख्य कारखान्यांतील कामगार त्यांना येऊन मिळाले. या काळात सामंत यांनी डॉक्टरकी पूर्णपणे बाजूला सारली आणि व्यापक अर्थाने कामगार क्षेत्राला वाहून घेतले! एका अर्थाने डॉक्टरांनी कामगार संघटना बांधली, असे न म्हणता वर्षांनुवर्षे अन्याय-अत्याचार आणि सर्व प्रकारची लुबाडणूक यांना बळी पडलेल्या कामगारांनी एकत्र येऊन आपल्याला हवा तसा नेता शोधून काढला आणि त्याच्यावर विश्वास टाकून ते मोकळे झाले असेच म्हटले पाहिजे.
कामगारांनी दाखविलेल्या या अभूतपूर्व विश्वासाने डॉक्टरांनी इतकी उचल खावी, की त्यांनी मुंबई, ठाणे, रायगडच नव्हे तर अवघा महाराष्ट्र निदर्शने, संप, बंद अशा आंदोलनांनी अक्षरश: घुसळूनच काढला. येतील त्या कामगारांना संघटनेत सहभागी करून घ्यायचे आणि कामगार बोलवतील त्या ठिकाणी जाऊन गेटमिटिंग लावून मालकांना धारेवर धरायचे, त्याच्या सात पिढय़ांचा उद्धार करायचा, संप ठोकायचे, कारखाने प्रदीर्घ काळपर्यंत बंद करून ठेवायचे, कोणी विरोध केलाच तर त्यांना पुरती अद्दल घडवायची, असा सपाटाच त्यांनी सुरू केला. त्यामुळे मोठमोठय़ा व नावाजलेल्या कारखान्यात पाय टाकताच कामगारांना अगदी भरघोस अशी पगारवाढ मिळाली. विशेषत: रासायनिक प्रक्रिया करणारे कारखाने व औषधांचे उत्पादन करणारे कारखाने यात कमी माणसे असल्याने त्या कारखान्यांनी भरपूर पगारवाढ व इतर सोयी-सुविधा देऊन ‘सामंतशाही’च्या वावटळीतून स्वत:ची सुटका करून घेतली. काही मध्यम आकाराच्या कारखानदारांनी सामंतांची एवढी धास्ती घेतली, की ते प्रत्यक्षात यायच्या आधीच कामगारांना पगारवाढ देऊन ते मोकळे झाले! ‘‘पाहिजे तर तुम्हीच पगार वाढवून घ्या, हवा असलेला पगार आजपासूनच आम्ही तुम्हाला देतो; पण डॉक्टर सामंतांना कृपा करून येथे आणू नका,’’ अशी कामगारांची विनवणी करणारे मालकही कमी निघाले नाहीत! आपला मालक डॉक्टरांचे नुसते नाव घेतले तरी घाबरतो हे माहीत असलेल्या कामगारांनी डॉक्टर येणार, अशी खोटीच आवई उठवून पगार वाढवून घेण्याचे प्रकारही काही कारखान्यात घडल्याचे त्या वेळी ऐकायला मिळायचे. अर्थात यातला खरे-खोटेपणा बाजूला सारला तरी डॉ. दत्ता सामंत आणि त्यांची ‘कामगार आघाडी’ यांची त्या काळात मुंबई-महाराष्ट्रातील कामगार क्षेत्रात मोठीच दहशत होती ही गोष्ट खरीच होती. डॉ. दत्ता सामंत यांनी साधारणपणे १९७०-७१ च्या दरम्यान, कामगार क्षेत्रात पदार्पण केले आणि १९७४-७५ पासून १९८५-८६ पर्यंत म्हणजे जवळजवळ एका दशकाहून अधिक काळ या क्षेत्रात स्वत:चे वर्चस्व गाजविले. याच काळात पूर्वीपासून असलेल्या इंटक, आयटक, मुंबई मजदूर युनियन व आर. जे. मेहतासारख्या काही स्वतंत्रपणे चालणाऱ्या कामगार संघटनांचे अस्तित्व केवळ नावापुरतेच शिल्लक राहिले.
डॉ. दत्ता सामंत यांनी कामगार संघटनेचे काम करताना किंवा आंदोलने वा लढे चालविताना परंपरागत पद्धती पार मोडून-तोडून टाकल्या. सुसंस्कृतपणा आणि सभ्यताही काही प्रमाणात खुंटीला टांगून ठेवली!
मोठमोठय़ा कंपन्यांच्या वरिष्ठ आणि ज्येष्ठ अधिकाऱ्यांनाही ते अरे-तुरे करीत. त्यांना उभे करून ठेवत, कोणी बॅलन्सशिट दाखविण्याचा प्रयत्न केला तर ती त्याच्या अंगावर फेकत! कोणी काही सांगण्याचा प्रयत्न केला तर फालतू बोलायला माझ्याकडे वेळ नाही. पगार किती वाढविता ते बोला! असे ते म्हणत.
 त्यांनी कोणत्याच राजकीय पक्षाचे वा ‘इझम’चे तत्त्वज्ञान स्वीकारले नाही. याऐवजी त्यांनी या सर्व चळवळीच्या काळात स्वत:चेच ‘तत्त्वज्ञान’ अंमलात आणले. हे तत्त्वज्ञान अगदी एका ओळीचे होते. ‘‘तुम्ही कामगारांचे रक्त शोषून शोषून गब्बर झाला आहात तेव्हा आता ओका, पगार वाढवा.’
अर्थात याला कामगार चळवळीचे ‘तत्त्वज्ञान’ म्हणायचे की काय हा प्रश्नच आहे! इतपत संकुचित तत्त्वज्ञान कामगार चळवळीचे असूच शकत नाही. खुद्द डॉ. सामंत कामगार चळवळीच्या रंगमंचावर जेव्हा वावरत होते त्याच्या काही काळ आधी दोन मोठय़ा कामगारनेत्यांनी मुंबईतील कामगार चळवळ अक्षरश: स्वकर्तृत्वाने गाजवलेली होती. त्यातील एक होते कॉ. एस. ए. ऊर्फ श्रीपाद अमृत डांगे आणि दुसरे जॉर्ज फर्नाडिस. डांगे हे भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाचे आणि ‘आयटक’ या कामगार संघटनेचे संस्थापक तर जॉर्ज फर्नाडिस हे समाजवादी पक्षाचे आणि मुंबई लेबर युनियनचे बलाढय़ नेते. मुंबईतील गिरणी कामगार चळवळ जेव्हा सर्वोच्च शिखरावर होती. तेव्हा गिरणगावात दोनच कामगार संघटना होत्या. पहिली काँग्रेसवाल्यांची ‘राष्ट्रीय मिल मजदूर संघ’ आणि कम्युनिस्टांची ‘लाल बावटा’. बहुतेक कामगार, मालकांशी सनदशीर मार्गाने भांडण्यासाठी राष्ट्रीय मिल मजदूर संघाचे सभासद व्हायचे आणि भांडून पगारवाढ व इतर फायदे मिळवण्यासाठी डांगे व लालबावटय़ाकडेच जायचे. डांगे यांचे वैशिष्टय़ असे होते की, संप ठोकतानाच तो मागे कधी घ्यायचा याचे वेळापत्रक ते निश्चित करतात. संप हे अगदी शेवटचे व नाईलाजास्तव उचलायचे हत्यार आहे असेच ते मानत. जॉर्ज फर्नाडिस यांनी तर मुंबई महानगरपालिका, बेस्ट, टॅक्सी, गुमास्ता या क्षेत्रात युनियनची एकाधिकारशाहीच प्रस्थापित केली होती. मुंबईवर त्यांचा जबरदस्त पकड होती आणि ‘संप सम्राट’ म्हणूनच ते ओळखले जात असत. परंतु डांगे काय किंवा फर्नाडिस काय यांनी एका विशिष्ट तत्त्वज्ञानांसाठी कामगार संघटना बांधल्या आणि त्या सामाजिक बांधिलकी मुख्य मानून चालवल्या. या दोघांनीही पगार, बोनस, इतर सोयीसुविधा यासाठी कामगारांचे लढे लढवले, मोर्चे काढले, संप ठोकले, बंद पुकारले; परंतु यापैकी कशाचाही अतिरेक सहसा केला नाही. शिवाय कामगारांच्या आर्थिक मागण्या मंजूर करून घेताना कामगारा-कामगारात मोठी आर्थिक दरी निर्माण होईल व त्यातून त्यांची मने दुभंगतील असे काही केले नाही. डांगे आणि फर्नाडिस यांची कामगार चळवळ डॉ. सामंत यांच्यासमोर होती. परंतु सामंत त्यातून काहीच शिकले नाहीत. या अर्थाने डॉ. सामंत ‘स्वयंभू’ आणि हडेलप्पी नेते होते आणि त्यांची कामगार आघाडी हा एक खांबी तंबू होता. अर्थात त्यांच्या हडेलहप्पीपणाने युनियन चालवण्याच्या पद्धतीमुळे कामगार त्यांच्यावर बेहद्द खूष असायचे. त्याच काळात त्यांच्याकडे प्रीमियर, बायर, सँडोझ, दीपक फर्टिलायझर, ब्रिटानिया अशा अनेक नामवंत कंपन्यातील कामगार आले आणि या कामगारांना त्यांनी भरपूर पगारवाढ आणि इतर सोयीसुविधा मिळवून दिल्या. अर्थात औषधी उत्पादन, रसायनप्रक्रिया, ऑटोमोबाईल इत्यादी क्षेत्रातील कंपन्यांना डॉ. सामंत यांनी आंदोलनाचा दबाव टाकून सरळ केले ही चांगलीच गोष्ट म्हटली पाहिजे. कारण या सर्व कंपन्या एका बाजूने कमीत कमी कामगारात जास्तीत जास्त काम करून घेत होत्या आणि दुसऱ्या बाजूने कामगारांना कमीत कमी वेतन देऊन त्यांचे रक्त शोषित होत्या. प्रस्थापित युनियन आणि त्यांचे नेते यांना कामगारावरील हा अन्याय-अत्याचार दिसत नव्हता असे नाही. पण स्वत:च्या फायद्यासाठी ते त्याकडे पद्धतशीरपणे दुर्लक्ष करत असत. डॉ. सामंत यांनी कामगारांची, कंपन्यांकडून केली जाणारी लूट, सर्वप्रथम चव्हाटय़ावर मांडली. इतकेच नव्हे तर या लुटीतील काही हिस्सा कामगारांना कायदेशीरपणे मिळवून दिला. यासंदर्भात त्या काळात कामगार आघाडी आणि संबंधित कंपनी यांच्यात जे करार होत त्याला वर्तमानपत्रांनी प्रचंड प्रसिद्धी दिली. या वर्तमानपत्राच्या प्रसिद्धीची ही ‘सामंतशाही’ वाढायला खूप मदत झाली.
अर्थात डॉ. सामंत यांचे हे ‘स्वयंभू’ आणि ‘हडेलहप्पी’ तत्त्वज्ञान सर्वच कारखान्यात यशस्वी झाले असे म्हणता येणार नाही. यासाठी दोन मोठी उदाहरणे देता येतील. पहिले उदाहरण आहे ते नवी मुंबईतील- ठाणे- बेलापूर पट्टय़ातील औद्योगिक वसाहतीचे. या पट्टय़ात छोटे-छोटे हजारो कारखाने होते. हे कारखाने आकाराने तर लहान होतेच; परंतु तेथे काम करणाऱ्या कामगारांची संख्या ही फार मोठी नव्हती.
कुठे तीन-चार, कुठे पाच-सहा तर कुठे आठ-दहा कामगार काम करत. अनेक कारखान्यात मालकही सकाळपासून रात्रीपर्यंत राबत असायचा. उलाढालही बेताचीच. साहजिकच कामगारांना पगारही बेतानेच मिळायचे. या कामगारांची काही गाऱ्हाणी होतीच. ती घेऊन काही स्थानिक कामगार नेते डॉक्टरांकडे गेले. डॉक्टरांनी इकडची तिकडची चौकशी करून सगळ्या कारखान्यात, युनियन घुसवण्याचा आदेश दिला आणि पुढच्या काळात संपही ठोकला! संप चांगला सहा महिने चालला. या काळात ‘कामगार आघाडी’ने तांदूळ, गहू, ज्वारी असे धान्य आणि रोख खर्चासाठी काही पैसे देऊन कामगारांना धीर देण्याचा, जगवण्याचा प्रयत्न केला. डॉ. सामंत यांचा हा प्रयत्न स्तुत्य असला तरी कारखान्यातून दर महिन्याला मिळणारा पगार हा होताच. शिवाय रिकामपणामुळे असंख्य कामगारांनी व्यसनांना जवळ केले. कोणी दारू झोकू लागले तर कोणी जुगारात कर्जबाजारी झाले. घरातील बाईला संसार चालवणे, मुलाबाळाचे शिक्षण सुरू ठेवणे अशक्य होऊन बसले. नवी मुंबईतील माझे पत्रकार मित्र अशोक जालनावाला यांनी एक दिवस कार्यालयात येऊन हे सर्व माझ्यासमोर मांडले. त्यांच्याबरोबर संपात भरडले गेलेले काही कामगारही होते. त्यांचे म्हणणे ऐकून घेतल्यावर आपण जागेवर जाऊन या सर्व परिस्थितीची पाहणी करावी असे ठरले. मी माझ्या सहकाऱ्यासह तेथील कारखान्यात व कामगारांच्या घराघरात गेलो. ती परिस्थिती भयानक होती. संपाला सहा महिने होऊन गेले होते आणि आता डॉक्टर सोडाच; परंतु त्यांचे कार्यकर्तेही तेथे फारसे फिरकत नव्हते. कामगार व त्यांची कुटुंबिय मंडळी पुरती हैराण झाली होती आणि आमच्या हाताला काम द्या असे म्हणत टाहो फोडत होती. त्याच सुमारास गणेश नाईक नावाचा एक तरुण पुढारी या अडलेल्या- नाडलेल्या कामगारांना धीर देण्याचा प्रयत्न करत होता. ‘तुम्ही सर्वजण उद्या- परवापासून कामावर जा. तुम्हाला कोण अडवतो तो बघतो. कामावर गेला नाहीत तर भुकेने मरावे लागेल. तुम्हाला आणि तुमच्या मालकांना नाही. तेव्हा झाला तेवढा तमाशा खूप झाला. आता ठिकाणावर या आणि आधी कारखान्यात जा. मी मालकांशी बोलतो आहे.’ गणेश नाईकांच्या या आवाहनवजा भाषणाला आम्ही वर्तमानपत्रातून भरपूर प्रसिद्धी दिली. त्याचा तीनपट तो परिणाम झाला आणि आठवडय़ाभरात सगळेच्या सगळे कारखाने उघडले गेले! गंमत म्हणजे हे कारखाने सुरू करायला कोणी विरोध केला नाही. कामगार आघाडीचे कार्यकर्ते हे मन्वंतर घडत असताना त्या भागात फिरकलेही नाहीत! डॉ. सामंत यांच्या ‘स्वयंभू’ आणि ‘हडेलहप्पी’पणाने कामगार चळवळ चालविण्याच्या तंत्राचा हा पराभवच होता! या लढय़ातून डॉ. सामंत यांची लोकप्रियता घसरणीला लागली आणि गणेश नाईक नावाच्या कामगार पुढाऱ्याचा उदय झाला! प्रत्येक क्षेत्रात- विशेषत: कामगार क्षेत्रात असंख्य प्रश्न समोर येत असतात आणि त्या प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर वेगवेगळे असते. पुढारी कितीही मोठा आणि ताकदवान असला तरी एकाच पद्धतीने व तंत्राने सगळे प्रश्न सोडवता येत नाहीत हे यातून स्पष्ट झाले.
ठाणे-बेलापूर औद्योगिक वसाहतीत जे घडले तेच मुंबईतील गिरणी कामगारांच्या संपातही घडले. मुंबई शहरातील गिरणी मालकांपैकी बहुसंख्य मालक लबाड होते आणि ते गरीब, साध्या भोळ्या गिरणी कामगारांची लुटालूट करत होते याबद्दल कोणाला शंका नव्हती. राष्ट्रीय मिल मजदूर संघाचे संस्थापक स्व. ग. द. आंबेकर यांनाही त्याबद्दल शंका नव्हती आणि लालबावटा खांद्यावर घेऊन गिरणी कामगारांचे लढे आयुष्यभर लढवणारे कॉ. एस. ए. डांगे यांनाही मालकांच्या लुच्चेपणाबद्दल संशय नव्हता. परंतु तरीही या दोघांनी हा सगळा धंदाच बंद होऊन कामगार कायमचा देशोधडीला लागेल असे चुकूनही काही केले नाही. ते सगळे ‘स्वयंभू’ डॉक्टरांनी केले. जानेवारीमध्ये १९८२ मध्ये डॉ. सामंत यांनी गिरण्यांचा संप ठोकला. अर्थात आपली गाऱ्हाणी घेऊन गिरणी कामगारच डॉक्टरांकडे गेले होते. त्यामुळे हे कामगारही या संपाला व त्यानंतरच्या विध्वंसाला जबाबदार आहेत असं म्हणता येईल. परंतु नेता म्हणून डॉ. सामंत यांची जबाबदारीच अधिक आहे.
कारण रसायन प्रक्रिया, औषध उत्पादन करणारे कारखाने, ऑटोमोबाईल यापेक्षा कापड धंदा व गिरण व्यवसाय वेगळा होता. त्याचा चांगला अभ्यास करून, या क्षेत्रातील जाणत्या माणसांशी सल्लामसलत करून डॉक्टरांनी एकूणच आंदोलनाबाबत निर्णय घेणे अपेक्षित होते. परंतु त्यांनी तसे केले नाही. अर्थात त्यांच्या स्वभावातही ते नव्हते. त्यामुळे त्यांच्याकडे आलेल्या गिरणी कामगारांनी त्यांना जे काही सांगितले त्यावर विसंबून त्यांनी बेमुदत संप पुकारला. नुकताच संपाला रौप्यमहोत्सव पूर्ण झाला आणि तरीही संप सुरूच आहे! अशा प्रकारचा जगातला हा पहिला, एकमेव संप असावा. दरम्यानच्या काळात या संपामुळे हजारो कामगार भुकेकंगाल होऊन मृत्युमुखी पडले, लाखो कामगारांचे संसार पुरते उद्ध्वस्त झाले, असंख्य कामगारांच्या बायका-मुलांना सर्वार्थाने रस्त्यावर उतरावे लागले, अनेकांवर भीक मागून पोट जाळण्याची पाळी आली, कित्येकजण अन्नाला मोताद झाले आणि असंख्य लोकांना इथली घरेदारे सोडून गावात जाऊन दुय्यम-तिय्यम दर्जाचे जीवन जगावे लागले! सर्वच मालकांनी असंख्य गिरणी कामगारांची कायदेशीर देणीही या क्षणापर्यंत चुकती केलेली नाहीत.
हे सर्व एका बाजूला घडत असताना आणि गिरणगाव उद्ध्वस्त होत असताना मालकांनी असलेल्या- नसलेल्या गिरण्या पुरत्या मोडीत काढल्या. त्या भंगारात विकल्या आणि रिकाम्या झालेल्या मुंबईतील मुख्य वस्तीतील मोक्याच्या जागेवर श्रीमंत-गर्भश्रीमंत इत्यादींचे चोचले पुरविणारे टोलेजंग मॉल, सिनेमागृहे, प्रत्येकी दोन-अडीच कोटी रुपयांहून अधिक किंमत असलेले आलिशान फ्लॅट व त्याचे टॉवर उभे राहिले. अर्थात या सर्वाची जबाबदारी डॉ. सामंत यांच्यावरच सर्वस्वी टाकता येणार नाही. कारण मेलेल्या प्राण्याचा लचका तोडण्यासाठी जशी गिधाडे जमा होतात तशी असंख्य गिधाडे एकत्र आली आणि त्यांनी गिरण्यांची जागा पटकावली किंवा त्यापासून मिळणारा फायदा वाटून घेतला. यात राज्यकर्त्यां काँग्रेस पक्षापासून ऊठसूठ मराठी माणसांसाठी गळा काढून रडण्याचे सोंग करणाऱ्या शिवसेनेपर्यंत सगळेच राजकीय पक्ष आणि संघटना जबाबदार आहेत. या सर्वानी मिळून एकेकाळी झुंजार म्हणून गाजलेल्या आणि संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनात मुंबईसाठी छातीचा कोट करून लढलेल्या या कामगाराला सरणावर चढवण्याचे काम केले.
म्डॉ. दत्ता सामंत हे झुंजार कामगार नेते म्हणून जसे गाजले, तितके नसले तरी, त्या खालोखाल राजकीय नेते म्हणूनही गाजले. १९६७ च्या सुमारास त्यांनी घाटकोपर विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक जिंकली व महाराष्ट्र विधानसभेवर ते गेले. पुढे १९७२, १९८० मध्येही ते विधानसभेवर निवडून गेले. परंतु मुलुंड आणि कुर्ला मतदारसंघातून. १९८४ मध्ये, इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर राजीव गांधी यांनी लोकसभेची जी मुदतपूर्व निवडणूक घेतली त्यात डॉ. सामंत काहीशा आश्चर्यकारक पद्धतीने निवडून आले होते. खरे तर त्या निवडणुकीत राजीव गांधी व त्यांची काँग्रेस यांनी मोठीच बाजी मारली होती. मुंबईतील सहापैकी पाच जागा काँग्रेसने लढवल्या व त्या सर्व जिंकल्याही. परंतु सहावी दक्षिण-मध्य मुंबईतील जागा काँग्रेस पक्षाने न लढवता कॉ. डांगे यांची कन्या रोझा देशपांडे यांच्यासाठी सोडून दिली. परंतु त्यावेळी तिथे रोझा देशपांडे (कम्युनिस्ट), डॉ. सामंत (अपक्ष) आणि वामनराव महाडिक (शिवसेना) असा तिरंगी सामना झडला आणि त्यात १ लाख ५८ हजार ८४ मते मिळवून डॉ. सामंत यांनी बाजी मारली. या निवडणुकीत रोझा देशपांडे यांना ८६ हजार २३० तर वामनराव महाडिक यांना अवघी ७५ हजार ८०५ मते मिळाली. या सगळ्या मतदारसंघात गिरणी कामगारांचे मोठे वर्चस्व होते. हा गिरणीकामगार त्यावेळी डॉ. सामंत यांच्या मागे होता हे या निकालातून स्पष्ट झाले. लोकसभेत जाण्याची संधी मिळताच डॉ. सामंत यांनी त्या संधीचा पुरेपूर उपयोग करून घेतला. त्यांनी गिरणी कामगारांची बाजू मोठय़ा प्रभावीपणे तेथे मांडली. पुढे त्यांनी लोकसभेसाठी तीनदा निवडणूक लढवली. परंतु तिन्ही वेळा त्यांना पराभव पत्करावा लागला.
पुढे स्वत:च्या राजकीय वाटचालीसाठी डॉक्टरांनी ‘कामगार आघाडी’ या नावाच्या राजकीय पक्षाची स्थापना केली. १९८५ मध्ये या पक्षातर्फे त्यांनी मुंबईतील विधानसभेच्या काही जागा लढवल्या. त्यापैकी त्यांची पत्नी डॉ. विनिता सामंत (वरळी), शरद खातू (परळ) आणि दादू अल्याळकर (शिवडी) हे तिघे विधानसभेवर निवडून गेले.
राजकीय क्षेत्रात वापरताना तत्कालीन पंतप्रधान व्ही.पी. सिंग यांच्याबरोबर त्यांची चांगली मैत्री जमली होती. परंतु या मैत्रीचा फायदा कामगारांचे प्रश्न सोडवून घेण्यासाठी डॉ. सामंत यांनी करून घेतल्याचे कधी जाणवले नाही.
कामगार, राजकारण या दोन क्षेत्रात वावरत असताना डॉ. सामंत यांनी विक्रोळी, घाटकोपर आणि कोकण परिसरातील काही शिक्षण संस्थांना आर्थिक मदत केली. खरे म्हणजे शैक्षणिक क्षेत्रात त्यांना काम करायचे होते. सामाजिक क्षेत्रही काम करण्यासाठी त्यांना आवडत असे. याबाबतीत काँग्रेसचे जुने जाणते आमदार आणि थोर सामाजिक कार्यकर्ते डॉ. वामन मटकर यांचा त्यांच्यापुढे मोठा आदर्श होता. परंतु अगदी सुरुवातीपासूनच कामगार क्षेत्रात ते इतके गुरफटले गेले की, त्यांच्या हातून त्यांच्या आवडीच्या क्षेत्रात म्हणावे तसे काम झाले नाही.
कामगार क्षेत्रात ते खूप राबले, कामगारांवरील अन्याय-अत्याचार दूर करण्यासाठी त्यांनी अविश्रांत मेहनत केली, त्यापायी भोगावी लागणारी सगळी दु:खे आणि टीका त्यांनी सहन केली. राज्यभर दमदार कामगार संघटना उभारून लाखो लोकांना आधार व दिलासा देण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. परंतु इतके सगळे करूनही त्यातूनच काही शत्रू निर्माण झाले आणि त्यांनी त्याचा बळी घेतला. १६ जून १९९७ रोजी सकाळी पवई येथील त्यांच्या ‘सुंदराबाई नारायण निवास’ या घराजवळच मारेकऱ्यांनी अगदी जवळून त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या आणि त्यातच त्यांचा अंत झाला. कामगारांच्या भल्यासाठी जीवावर उदार होऊन आयुष्यभर लढलेल्या एका जिगरबाज नेत्याचा कामगार संघटनेच्याच भांडणात असा अंत व्हावा ही खरोखरच शोकांतिकाच आहे. त्याहीपेक्षा मनाला विषण्णता आणणारी गोष्ट अशी की, डॉ. सामंत यांच्या मागोमाग मुंबईतील लढाऊ कामगार चळवळही संपली. ‘संघटित व्हा आणि अन्यायाच्या विरोधात लढा’ असे सांगणारा आणि त्यासाठी कामगारांच्या समोर उजळ माथ्याने व कणखरपणे उभा राहाणारा नेताही आता उरला नाही. डॉक्टरने स्वत:च्या स्वभावाला आवर घालून ते पाय रोवून या क्षेत्रात राहिले असते तर एवढय़ा लवकर मुंबईतील कामगारक्षेत्राची इतकी वाईट अवस्था झाली नसती. //

दिवाळी २००९ Loksatta
सतिश कामत –

सुमारे तीस वर्षांपूर्वीची जुलै- ऑगस्टमधली एक संध्याकाळ. पुण्यातल्या एका वृत्तपत्राच्या कार्यालयात नेहमीची वर्दळ. पहिल्या आवृत्तीच्या मजकुरासाठी धांदल. स्थानिक बातमीदारांची ये-जा आणि त्याचबरोबर राजकीय- सामाजिक कार्यकर्त्यांची उठबस. त्यातून वाट काढत चाळीशीकडे झुकलेला एक तरुण माणूस उपसंपादकांच्या टेबलाजवळ येऊन उभा राहिला. उंच, बांधेसूद शरीरयष्टी, गोल चेहरा, जीन्सची निळी पॅन्ट आणि पांढरा मॅनिला. हातातली ब्रीफकेस टेबलावर ठेवत त्याने एक पत्रक बाहेर काढलं. ‘मी शरद जोशी. सध्या कांद्याचे भाव फार गडगडले आहेत. चाकणच्या बाजारपेठेत कांदा सडून चालला आहे. या संदर्भात शेतकरी संघटनेची भूमिका आणि भावी आंदोलनाबाबतचं हे पत्रक.’ टेबलावर बसलेले दोन- तीन उपसंपादक आणि बातमीदार काहीशा कुतुहलमिश्रीत नजरेने पत्रकापेक्षा त्या तरुण माणसाकडे बघत होते. बोलणं सफाईदार, पण सर्वसाधारण कार्यकर्त्यांकडून बातमी छापून येण्यासाठी असणाऱ्या आर्जवी स्वराचा पूर्ण अभाव. ‘योग्य वाटलं तर छापा, नाही तर टोपलीत टाका’, अशा काहीशा आविर्भावात त्याने ब्रीफकेस बंद केली आणि आणखी काही न बोलता तो मागे वळून बाहेर पडला.
टेबलावर बसलेल्या एक- दोनजणांनी खिडकीतून खाली बघितलं. कार्यालयाच्या आवारातल्या बुलेट मोटारसायकलवर तो बसला आणि सराईतपणे कीक मारून बाहेर पडला. ती मोटारसायकल हेच काय ते पश्चिम महाराष्ट्रातल्या शेतकऱ्यांशी साधम्र्य, बाकी सर्व शहरी मध्यम किंवा उच्च मध्यमवर्गीयाला साजेसं.
दुसऱ्या दिवशी शेतकरी संघटनेचं पत्रक प्रसिद्ध झालं. ते वाचून त्याचा आभारासाठी फोन येईल, असं नेहमीच्या अनुभवावरून काहीजणांना वाटलं होतं. पण तसं काही झालं नाही. काही दिवसांनी तो पुन्हा आला. तसाच पेहराव, तीच देहबोली. त्याने आणखी एक पत्रक ब्रीफकेसमधून काढून टेबलावर ठेवलं. आता मात्र तिथे असलेल्या काहीजणांची उत्सुकता चाळवली. त्यापैकी एक होते ज्येष्ठ पत्रकार कै. वरुणराज भिडे. ‘चला चहाला जाऊ या.’ असं शरद जोशी आणि मला एकदमच म्हणत ते उठले. आम्ही तिघे चालत चालत कोपऱ्यावरच्या हॉटेलात शिरलो. कपभर चहावर अर्धा-पाऊण तास झकास गप्पा झाल्या. हा माणूस कोण, कुठला, शेतकरी संघटना हे काय प्रकरण आहे, याचा थोडा खुलासा झाला. वरुणचा स्वभाव गप्पिष्ट. बोलता बोलता अनेक बारकावे काढून घेण्यात पटाईत. जोशींचाही पत्रकारांशी असा चहाच्या टेबलावरचा बहुधा पहिलाच संवाद.
थोडय़ाच दिवसांनी चाकणला कांदा आंदोलन सुरू झालं. पुणे- नाशिक महामार्गावर शेतकऱ्यांनी बैलगाडय़ांसह ठिय्या मारला. अशा तऱ्हेचं ‘रास्ता रोको’ सर्वजण प्रथमच अनुभवत होते. त्यामुळे पोलिस आणि राजकारण्यांकडेही त्यावरची उपाययोजना नव्हती. शंकरराव वाघ आणि बाबुलाल परदेशी हे त्या आंदोलनातले जोशींचे डावे- उजवे. त्या काळी दूरदर्शन वगळता इलेक्ट्रॉनिक मीडिया नावाचा प्रकार अस्तित्वात नव्हता. तरीसुद्धा या अभिनव आंदोलनाची खबर अल्प काळात राज्यभर पसरली. कारण या निमित्ताने प्रथमच शेतकऱ्याचं नवं अर्थशास्त्र ऐकायला मिळत होतं. शेतीचा उत्पादन खर्च काढताना शेतकऱ्याने कुटुंबासह केलेल्या कामाची मजुरी हिशेबात धरली पाहिजे, हा आजपर्यंत फारसा कधीच विचारात घेतला न गेलेला मुद्दा अधोरेखित होत होता आणि त्याचबरोबर ‘नको भीक, हवे घामाचे दाम’ हा ‘जय किसान’चा नवा आंदोलन मंत्र!
या पाठोपाठ नाशिक जिल्ह्य़ात झालेल्या ऊस आंदोलनाने राज्यातील शेतकरी चळवळीला वेगळं परिमाण गाठून दिलं. खुद्द जोशींनाही अकल्पित असं हे आंदोलन. रेल्वे रोकोची वेळ सकाळची ठरली असताना पहाटे तीन- साडेतीन वाजल्यापासून शेकडो शेतकरी बैलगाडय़ांसह रेल्वे रुळावर जमा झालेले. त्यांच्यापैकी कोणीतरी जोशींना फोन करून विचारत होते, ‘आत्ताच अडवू की सकाळपर्यंत थांबू?’ पण आंदोलनाने हिंसाचाराचा भडकाही अनुभवला. जॉर्ज फर्नाडिसांसारखे अशा वेळी आणखी आग ओतणारे नेते नाशिकला धावले. तोपर्यंत शरद जोशींना अटक झाली होती. काँग्रेसचे तत्कालीन आमदार माणिकराव बोरस्ते हेही वाऱ्याची दिशा ओळखून त्यांच्याबरोबर होते. जोशींनी तुरुंगातच उपोषण सुरू केलं आणि त्या पाठोपाठ हिंसाचाराच्या पाश्र्वभूमीवर आंदोलन स्थगित केल्याची घोषणा. सुमारे चार वर्षांपूर्वी परदेशातील एका तपाचं वास्तव्य संपवून हा माणूस पुणे जिल्ह्य़ातल्या आंबेठाण येथे आला होता. आणि बघता बघता जीन्स पॅन्ट- मॅनिलामधला आधुनिक शेतकरी नेता बनला होता! ‘माणूस’चे संपादक कै. श्री. ग. माजगावकर आणि जोशींशी अल्पकाळात घनिष्ठ मैत्री जमलेले आंतरराष्ट्रीय छायाचित्रकार कै. विजय परुळकर या आंदोलनाने इतके प्रभावित झाले की, एके दिवशी सकाळी ते अचानक स्कूटरवरून नाशिकला रवाना झाले आणि त्या वर्षीच्या ‘माणूस’च्या दिवाळी अंकावर झळकला ‘योद्धा शेतकरी’!
आता शरद जोशी हे महाराष्ट्राच्या शेतकरी वर्तुळात जबरदस्त आकर्षण बनलं होतं. ‘माणूस’ने त्यांना वृत्तपत्रांपेक्षाही प्रभावीपणे सामान्य वाचकांपर्यंत पोहचवलं होतं. परुळकरांनी शाहिरी पद्धतीने लिहिलेली नाशिकच्या आंदोलनाची कथा जोशींच्या नेतृत्वाखालील शेतकरी आंदोलनाचा पहिला चक्षुर्वैसत्यम् दस्तावेज बनला. तो वाचून विदर्भातले विजय जावंधिया, रवी काशीकर, श्रीकांत तराळ यांच्यासारखे तरुण कार्यकर्ते प्रभावित झाले नसते तरच नवल. त्यांनी जोशींना विदर्भ दौऱ्याचं निमंत्रण दिलं. ते ही संधी सोडणं शक्यच नव्हतं. अमरावतीजवळ दर्यापूरला श्रीकांतच्या घरी आम्ही पोचलो आणि त्यानंतरच्या आठ दिवसांत तत्कालीन विदर्भाच्या सर्व जिल्ह्य़ात जोशींचा झंझावती दौरा, सभा झाल्या. प्रचंड उत्साह, प्रचंड कुतूहल, प्रचंड आकर्षण. रस्त्यावर अनेक ठिकाणी लोक हार- फुलं घेऊन आणि सुवासिनी औक्षणांसाठी थांबलेल्या. काही वेळा गाडीतून बाहेर आलेल्यांपैकी शरद जोशी कोण, याचा स्वागतकर्त्यांना स्वाभाविकपणे संभ्रम पडायचा. कारण दोघांची प्रथमच भेट. एखादे वेळी चुकून दुसऱ्याच कोणाच्या तरी गळ्यात पहिला हार पडायचा आणि हशा उसळायचा. हे सारं आगत- स्वागत शरद जोशी मनापासून एन्जॉय करत होते. दोन सभांच्या दरम्यान आणि मुक्कामाच्या ठिकाणी विदर्भातल्या शेतकऱ्यांचे प्रश्न समजावून घेत होते. शेतकरी संघटनेच्या नवीन आर्थिक विचाराची लस भेटेल त्याला टोचत पुढे जात होते. नागपूरला झालेल्या पत्रकार परिषदेत एक पत्रकाराने ‘तुम्ही आत्ता ज्या गाडीतून आलात ती एका धनिक शेतकऱ्याची आहे’, अशी खोचक टिप्पणी केली तेव्हा जोशी उसळून म्हणाले, ‘तुम्हाला आपल्या देशातील शेतकरी कायम हातात सुकलेली कणसं आणि कमरेला लंगोटी, अशाच वेशात का आवडतो?’ आणि त्यांनी मिश्किल हसत पुस्ती जोडली, ‘हा शेतकरी केवळ शेती करून जगत नाही, त्याची सेकंडहॅण्ड अ‍ॅम्बेसेडर गाडी खताच्या एजन्सीतून आली आहे.’
या दौऱ्यात अशा कोणाच्या तरी खासगी गाडीपासून तर क्वचितप्रसंगी अगदी मालवाहू ट्रकाच्या केबिनमधूनही आमचा प्रवास झाला. अशाच एका रात्रीच्या प्रवासात मराठी कवितांचा विषय निघाला आणि जोशींनी निरनिराळ्या नामवंत कवींच्या कविता सहज म्हणून दाखवल्या. त्यांच्यातील साहित्यरसिकाचं ते दर्शन सर्वानाच अनपेक्षित होतं. संस्कृत भाषेवरही त्यांचे असंच प्रभुत्व. त्या व्यतिरिक्त हिंदी, इंग्लिश आणि फ्रेंच असा हा भाषा पंडित!
कांदा आणि ऊस या आंदोलनांनी जोशींना शेतकऱ्यांच्या गळ्यातील जणू ताईत बनवलं. माधवराव खंडेराव मोरे, प्रल्हाद पाटील-कराड,  भास्करराव बोरावके यांच्यासारखे भक्कम कार्यकर्ते मिळाले, पण येथील काही नामवंत पत्रकार आणि तथाकथित डाव्या चळवळीतील कार्यकर्त्यांनी त्यांच्यावर ‘धनिक किंवा बडय़ा शेतकऱ्यांचे नेते’ असा शिक्का मारला. यावर शरद जोशी हसून म्हणायचे, ‘अहो हे कसले धनिक? यांची टोपी सोसायटीकडे, झब्बा कारखान्याकडे आणि धोतर बँकेकडे गहाण असतं.’ जोशींच्याबरोबर फिरताना किंवा गप्पा मारताना ग्रामीण शेतकरी जीवनाचं असं दर्शन प्रथमच होत होतं. त्याचबरोबर इथलं अठराविश्व दारिद्रय़ अंगावर काटा आणत होतं. आंदोलनात हुतात्मा झालेल्या एका शेतकरी कार्यकर्त्यांच्या घरी ते सांत्वनासाठी गेले तेव्हा त्याची विधवा पत्नी आणि वृद्ध आई आलटून पालटून त्यांच्यासमोर येऊन बसायची आणि दोघींच्या अंगावर ठिगळं लावलेलं एकच लुगडं असायचं, हे या नामवंतांना आणि शहरी डाव्या चळवळीतल्यांना कसं दिसणार?
 निपाणीला झालेलं तंबाखू आंदोलन हे शेतकरी संघटनेच्या वाटचालीतलं एक महत्त्वाचं वळण ठरलं. तेथील नेते सुभाष जोशी यांनी शरद जोशींच्या आंदोलनांचं यश पाहून त्यांना आवर्जून निमंत्रित केलं आणि या दोघांच्या नेतृत्वाखाली कोल्हापूर- निपाणी रस्त्यावर तब्बल तेवीस दिवस शेतकऱ्यांचं पूर्णत: शांततामय रस्ता रोको आंदोलन झालं. त्यावेळी या परिसराला काही किलोमीटर पसरलेल्या आंदोलन नगरीचं स्वरूप आलं होतं, पण चोवीसावा दिवस उजाडण्यापूर्वीच कर्नाटकच्या पोलिसांनी रात्रीच्या अंधारात सर्व बाजूंनी नाकेबंदी करून आंदोलकांवर जणू बेछूट हल्ला चढवला. यावेळी झालेल्या गोंधळात आणि हिंसाचारात काहीजणांना प्राण गमवावे लागले. असंख्य कार्यकर्ते जखमी झाले. पोलिसांनी शरद जोशींना अक्षरश: काठय़ांनी ढोसत बसमध्ये कोंबलं आणि तुरुंगात डांबलं. काही दिवसांनी त्यांची जामीनावर सुटका झाली. त्यानंतर लगेच स्थानिक नेते-कार्यकर्त्यांना न भेटता ते थेट पुण्याला रवाना झाले. पुण्यात विजय परुळकरांच्या घरी त्यांच्या पत्नी सरोज, शंकरराव वाघ यांच्यासह आम्ही काही मंडळी त्यांची वाट पाहत होतो. त्या काळात मोबाईल किंवा आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक मीडिया नसल्यामुळे त्यांचा निश्चित ठावठिकाणा नव्हता, अखेर तिन्हीसांजेच्या वेळेला दाराची बेल वाजली. सरोजताईंनी दार उघडलं. दारात शरद जोशी उभे होते. चेहऱ्यावर थकवा स्पष्ट जाणवत होता. ते तसेच आतमध्ये आले आणि स्वत:ला सोफ्यावर झोकून देत म्हणाले, ‘सुटलो बुवा एकदाचा!’ योद्धा शेतकऱ्याचं हे एक अगदी वेगळं रूप होतं. त्यामध्ये क्लेश तर होतेच, पण मुकाटपणे सहन कराव्या लागलेल्या अन्यायाबद्दलची तीव्र वेदना होती.
या आंदोलनात हुतात्मा झालेल्या कार्यकर्त्यांच्या कुटुंबीयांना न भेटताच जोशी पुण्याला परत गेल्यामुळे त्यांच्याबद्दल कार्यकर्त्यांमध्ये मोठी नाराजी निर्माण होईल, असा काही स्थानिक पत्रकारांचा होरा होता. पण तो खोटा ठरला. याबाबत एकदा गप्पांच्या ओघात जोशींना छेडलं असता ते ताडकन म्हणाले, ‘शेतकरी संघटनेचे कार्यकर्ते मला ओळखतात, इतरांच्या मतांची मी फिकीर करत नाही.’ त्यावेळी तो विषय तिथेच थांबला. पण नंतर एकदा अशाच काहीतरी निमित्ताने चर्चा या मुद्यावर आली तेव्हा काहीसे गंभीर होत ते म्हणाले, ‘अशी दुर्घटना घडल्यानंतर मी लगेच त्या कार्यकर्त्यांच्या घरी गेलो तर नंतर मला पुन्हा आंदोलन छेडण्याची हिंमतच राहणार नाही’, शरद जोशी ‘धंदेवाईक’ आंदोलन नेते नसल्याचा आणखी काय पुरावा हवा?
निपाणीच्या तंबाखू आंदोलनापाठोपाठ १९८५ साली राज्यात झालेल्या विधानसभा निवडणुकांच्या निमित्ताने शेतकरी संघटनेच्या राजकीय भूमिकेची कसोटी लागली. या निवडणुकीत संघटनेने प्रत्यक्ष उमेदवार उभे करू नयेत, पण सत्ताधारी काँग्रेस हा शत्रू क्रमांक एक असल्यामुळे, या छातीवर बसलेल्या चोराला बाजूला करण्यासाठी शेजारी उभ्या असलेल्या चोराची मदत घेण्यात काही गैर नाही, असा युक्तिवाद करत जोशींनी तत्कालीन पुलोद आघाडीच्या उमेदवारांना पाठिंबा जाहीर केला. त्या वेळी या आघाडीचे निर्विवाद नेते शरद पवार यांनी आपलं राजकीय कौशल्य वापरत जोशींना राजकारणाच्या मैदानात उतरायला भाग पाडलं, एवढंच नव्हे, तर पवार आणि जोशी यांच्या संयुक्त प्रचार सभाही झाल्या. शेतीमालाला रास्त भाव, हा अजेंडा घेऊन शेतकरी संघटनेने सर्वच राजकीय पक्षांवरील दबाव गट म्हणून काम करावं, अशी जोशी यांची इच्छा होती. प्रत्यक्षात मात्र तसं न होता, आत्तापर्यंत राजकारण्यांशी काहीसे फटकून वागणाऱ्या जोशींची भूमिका पातळ झाली, अशी टीका होऊ लागली आणि त्यातून कार्यकर्ते आणखीच संभ्रमात पडले. काही वर्षांपूर्वी उघडकीला आलेल्या बनावट स्टॅम्प प्रकरणातील एक आरोपी अनिल गोटे हा त्या काळात शेतकरी संघटनेचा उत्तर महाराष्ट्रातील खंदा कार्यकर्ता होता. त्याचं संघटनकौशल्य निर्विवाद होतं, पण या मुद्दय़ावरून त्याने बंडाचा झेंडा फडकावला. संघटनेतील काही गोपनीय बाबी उघड करून ब्लॅकमेल करण्यापर्यंत त्याची मजल गेली. त्यामुळे जोशींचे काही निष्ठावान कार्यकर्ते प्रक्षुब्ध झाले. पण ‘घरातून रागावून गेलेल्या मुलाबाबत कुटुंबीयांची जी भावना असते तशीच भावना आपण अनिलबाबत ठेवली पाहिजे’, असं जोशींनी त्यांना समजावलं. त्यानंतर पुढील काळातही अशा प्रकारे काही प्रमुख कार्यकर्त्यांनी संघटनेला सोडचिठ्ठी दिली, पण जोशींच्या भूमिकेत फरक पडला नाही.
शेतकरी संघटनेच्या वाटचालीतील एक अतिशय महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे, नाशिक जिल्ह्य़ात चांदवड येथे १९८६ मध्ये झालेलं संघटनेचं महिला अधिवेशन. राज्यभरातून सुमारे पन्नास हजारांपेक्षा जास्त महिला या अधिवेशनाला उपस्थित होत्या. त्यांच्यासाठी संघटनेतर्फे जाण्या-येण्याची किंवा भोजनाची कोणतीही व्यवस्था नव्हती त्यामुळे दुपारी आणि संध्याकाळी अधिवेशनाच्या परिसरातच चुली पेटलेल्या दिसायच्या आणि त्यावर गरम गरम भाकऱ्या भाजल्या जायच्या. तसं पाहिलं तर अगदी चाकणच्या आंदोलनापासून संघटनेने आंदोलन/अधिवेशनांबाबत हेच धोरण ठेवल्यामुळे अन्य संघटनांच्या तुलनेत इथे संघटनेच्या पातळीवर खर्चाचा भार जास्त पडत नसे. शिवाय, ऊस आंदोलन यशस्वी झाल्यानंतर संघटनेचा बिल्ला लावणाऱ्या ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांकडून टनामागे एक रुपया, या प्रमाणात वर्गणी गोळा करण्याचं धोरण संघटनेनं अवलंबलं. त्यामुळे प्रासंगिक खर्चाची सोय झाली होती. पण याहीपेक्षा, एखाद्या आर्थिक स्वरूपाच्यात कार्यक्रमासाठी ग्रामीण भागातल्या महिलांनी एवढय़ा मोठय़ा संख्येने गोळा होणं, हे या अधिवेशनाचं खास वैशिष्टय़ म्हणावं लागेल. नाशिक जिल्ह्य़ातील काँग्रेस पक्षाचे ज्येष्ठ नेते विनायकराव पाटील यांनी अतिशय मार्मिकपणे या घटनेचं वर्णन केलं. ते म्हणाले होते, ‘‘या पूर्वी दोन व्यक्तींनी आमच्या घरातील स्त्रीला घराबाहेर पडायला प्रवृत्त केलं. त्यापैकी एक होते संत तुकडोजीमहाराज आणि दुसरे शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे. त्या दोन्ही वेळा आमची काही तक्रार नव्हती, कारण आमच्या दृष्टीने ते निरुपद्रवी कार्यक्रम होते. आता या तिसऱ्या माणसाने ग्रामीण भागातील बाईला घराला कुलूप लावून बाहेर काढलं आहे आणि आमच्या दृष्टीने हे धोकादायक आहे.’ अशा प्रकारे महाराष्ट्राच्या ग्रामंीण भागातील स्त्रीशक्ती शेतकरी संघटनेच्या झेंडय़ाखाली संघटित करण्याच्या या अभिनव प्रयोगामागे जोशींचा आणखीही एक हेतू होता. संघटनेचे पुरुष सदस्य राजकीयदृष्टय़ा बेभरवशी असल्याचा अनुभव त्यांनी १९८५च्या विधानसभा निवडणुकांमध्ये घेतला होता. या पाश्र्वभूमीवर, इथल्या ग्रामीण स्त्रीशक्तीचं राजकीय शक्तीमध्ये रूपांतर करता येईल का, याची चाचपणी ते या माध्यमातून करू पाहत होते. अर्थात त्यांचा स्त्रीविषयक एकूण दृष्टिकोनही कायम पुरोगामी राहिला आहे. सातबारावर कुटुंबप्रमुखाच्या बरोबरीने घरातील स्त्रीचं नाव लावण्याचा आग्रह शरद जोशींनी धरला आणि असे किमान शंभर उतारे करणाऱ्या गावांमध्ये जाऊन खास अभिनंदनाचे कार्यक्रम सुमारे वीस वर्षांपूर्वीच त्यांनी घडवून आणले होते. ‘सीताशेती’ हा त्यांचा स्त्रीला आर्थिकदृष्टय़ा सक्षम करण्याचा आणखी एक उल्लेखनीय प्रयोग.
विश्वनाथ प्रताप सिंहांचं सरकार गडगडल्यानंतर काँग्रेसच्या पाठिंब्यावर चंद्रशेखर पंतप्रधान झाले. त्या काळात जोशींनी पुण्यात सारसबाग गणपतीसमोर शेतकऱ्यांचं बेमुदत ठिय्या आंदोलन सुरू केलं होतं, पण आंदोलनाच्या पहिल्याच दिवशी घरावरील पाळत ठेवण्याच्या प्रकरणावरून चंद्रशेखर यांनी पंतप्रधानपदाचा राजीनामा दिला. त्यामुळे आंदोलन चालू ठेवण्यात काही हशील उरलं नव्हतं. अशा वेळी आपल्या कार्यकर्त्यांना खोटय़ा आशेवर टांगत ठेवण्यापेक्षा सरळ आंदोलन तहकूब करणं जोशींनी जास्त पसंत केलं. यापूर्वी १९८४ मध्ये मालेगांव तालुक्यात टेहरे येथे संघटनेचं अधिवेशन आयोजित करण्यात आलं होतं आणि त्याच दिवशी तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांची हत्या झाली. तेव्हाही जोशींनी अगदी स्वाभाविकपणे इंदिराजींना श्रद्धांजली अर्पण करून शेतकऱ्यांना माघारी पाठवून दिलं. १९८७ मधील दूध- भात आंदोलन दूध उत्पादक आणि भात उत्पादक शेतकरी जास्त काळ तग धरू न शकल्यामुळे पूर्णपणे फसलं, तर रिलायन्सच्या विरोधातील पाताळगंगा आंदोलन जोशींनी फारसा स्पष्ट खुलासा न करता मागे घेतल्यामुळे त्या काळी काही वावडय़ाही उठल्या होत्या. पण हटवादीपणाने कोणताही कार्यक्रम राबवायचा नाही याची खूणगाठ त्यांच्या मनाशी नेहमीच पक्की होती. त्यामुळे काही वेळा ‘अलीकडे बऱ्याच दिवसांत तुमचं काही आंदोलन वगैरे झालं नाही’ असं कोणी विचारलं की ते झटकन म्हणायचे, ‘माझी आंदोलने म्हणजे काही सर्कसचा खेळ नाही, की ज्याचे रोज तीन प्रयोग व्हायलाच हवेत!’
काहीशा दीर्घ खंडानंतर मध्यंतरी एका मुलाखतीच्या निमित्ताने शरद जोशींशी पुन्हा एकवार ऐसपैस गप्पा झाल्या. वयोमानानुसार शरीराची गती संथावली होती, पण बुद्धी आणि विचाराची धार कायम होती. सुमारे तीस वर्षांपूर्वी भेटीच्या पहिल्या दिवशी जाणवलेला प्रचंड आत्मविश्वास आणि दुर्दम्य आशावाद अजूनही त्यांच्या बोलण्यातून व्यक्त होत होता. जोडीला वैचारिक मतभेद असलेल्या व्यक्ती किंवा चळवळींबद्दलचा टिंगलीचा सूरही कायम होता. गेल्या पंधरा- वीस वर्षांत पुलाखालून बरंच पाणी वाहून गेलं होतं, तरीही या ‘योद्धा शेतकऱ्या’ची जग बदलण्याची ईर्षां टिकून राहिली असल्याचा तो अनुभव पुन:प्रत्ययकारी होता.


  • प्रशांत पाटील.: जवळपास सगळ्यांच्याच मनातली गोष्ट ऊघडपणे आपण मांडली आहे.
  • sandip: Khupch chhan kavita aahet
  • dinesh chavhan: namskar, kusumagraj yanchi kavita,internet var aalyane khup aannand zala.marathi madhale abhijat sahitya netvar yave hi kalachi garaj zali aahe.tumch